महेन्द्र राजमार्ग
महेन्द्र राजमार्ग वा राष्ट्रिय राजमार्ग ०१ जसलाई पूर्व–पश्चिम राजमार्ग पनि भनिन्छ, नेपालको तराई भौगोलिक क्षेत्र भएर जाने प्रमुख राजमार्ग हो। यो पूर्वमा मेचीनगर देखि पश्चिममा भीमदत्त (महेन्द्रनगर) सम्म फैलिएको छ र देशको सम्पूर्ण चौडाइलाई जोड्दछ। यो नेपालको सबैभन्दा लामो राजमार्ग हो र विभिन्न देशहरूको सहयोगमा निर्माण गरिएको हो।[१] यस राजमार्गको नाम राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाहको नामबाट राखिएको हो।
विवरण
[सम्पादन गर्नुहोस्]महेन्द्र राजमार्ग प्रायः दुबैतर्फ एक-एक लेनको सडक हो। यो नेपालको पूर्वाधारको एक प्रमुख आधार हो किनभने यो बन्नुअघि पूर्व-पश्चिम यात्राका लागि राणा शासन कालमा बनेको हुलाकी राजमार्ग, महँगो र सीमित हवाई यात्रा वा भारतीय रेल र बसको प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता थियो। यो राजमार्गले तराई क्षेत्रलाई पूर्वदेखि पश्चिमसम्म १,०३० किलोमिटर (६४० माइल) भन्दा बढी दूरीमा पार गर्दछ।[२] यसले नेपाललाई पूर्वमा काँकडभिट्टा (मेचीनगर नगरपालिका) देखि पश्चिममा महेन्द्रनगर (भीमदत्त) सम्म जोड्दछ। भरतपुर र चितवन उपत्यका यस राजमार्गको मध्य भागमा अवस्थित छन्।
यस राजमार्गमा र यसको आसपास रहेका प्रमुख गन्तव्यहरू मेचीनगर, भद्रपुर, इटहरी, जनकपुर, वीरगञ्ज, भरतपुर, बुटवल, भैरहवा, नेपालगञ्ज, र महेन्द्रनगर हुन्।[१] महेन्द्र राजमार्गमा पर्ने अन्य सहरहरूमा बिर्तामोड, दमक, इनरुवा, लहान, बर्दिबास, नारायणगढ र चिसापानी पर्दछन्।
यस राजमार्गको दक्षिणमा नेपाल र भारतबीचका पाँचवटा आधिकारिक सीमा नाकाहरू रहेका छन्।[२] यस राजमार्गमा ५०० भन्दा बढी पुलहरू रहेका छन्।[३]
नेपालका सीमित "राजमार्गहरू" मध्ये धेरैजसोको अवस्था उपेक्षित छ। पृथ्वी राजमार्ग लगायत सबैभन्दा व्यस्त राजमार्गहरूले अत्यधिक ट्राफिक चापको समस्या झेल्नु परिरहेको छ।
यो राजमार्गले कर्णाली प्रदेश बाहेक नेपालका सबै प्रदेशहरू भएर जान्छ। महेन्द्र राजमार्गले तराईका २० जिल्लाहरूमध्ये पर्सा बाहेक सबै जिल्लाहरूलाई छुन्छ। यसले दुईवटा पहाडी जिल्लाहरू अर्घाखाँची र मकवानपुरलाई पनि छुन्छ।
यो राजमार्ग हाल संयुक्त राष्ट्र सङ्घको एसियाली राजमार्ग परियोजनाको एक भाग हो।[४][५]
इतिहास
[सम्पादन गर्नुहोस्]राणा कालमा पूर्व-पश्चिम क्षेत्र जोड्ने राजमार्ग मुख्य रूपमा हुलाकी राजमार्गमा मात्र सीमित थियो। तर यो राजमार्ग पूर्ण रूपमा पक्की वा कालोपत्रे सडक थिएन। यो पश्चिममा राप्ती नदी सम्म मात्र सीमित थियो र बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर चार जिल्लालाई समावेश गरेको थिएन जुन नयाँ मुलुकको नामले प्रसिद्ध थियो।[३] घना जङ्गल र उत्तर-दक्षिणतिर पुलहरू नभएका कारण नेपालीहरूलाई चितवन वा नयाँ मुलुकका जिल्लाहरूमा एक जिल्लाबाट अर्को जिल्ला जाँदा भारतीय क्षेत्र हुँदै यात्रा गर्न बाध्यता थियो।[३] यो भारतमाथिको निर्भरता अन्त्य गर्नका लागि राजा महेन्द्र ले पूर्व-पश्चिम राजमार्गको अवधारणा ल्याउएका थिए, जसको नाम उनकै नाममा राखिएको थियो।[६] पर्याप्त बजेटको अभावमा यो विभिन्न देशहरूको आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगमा निर्माण गरिएको थियो।[७] राजा महेन्द्रले सुरुमा भारतलाई यो राजमार्ग बनाउन अनुरोध गरेका थिए। तर भारतले अस्वीकार गरेपछि सोभियत सङ्घ को सहयोग खोजिएको थियो। भारतले पनि ढल्केबर देखि बाराको पथलैया सम्मको सडक सोभियत सङ्घले बनाएको देखेर आकर्षित भएको थियो।[८] त्यसैगरी मेची–ढल्केबर (झापा देखि जनकपुर) खण्ड भारतले निर्माण गरेको थियो,[९] जबकि हेटौँडा–नारायणगढ खण्ड अमेरिकी सहयोग मार्फत एसियाली विकास बैङ्कले बनाएको थियो र नारायणगढ–बुटवल खण्ड बेलायतले बनाएको थियो।[१०] अन्तमा बुटवल–कोहलपुर खण्ड भारतले निर्माण गरेको थियो।[३] वि.सं २०१९ वैशाख १ मा राजा महेन्द्रले गैँडाकोट मा राजमार्गको शिलान्यास गरेका थिए।[११] यो राजमार्गलाई पछि राजा महेन्द्रको सम्मानमा महेन्द्र राजमार्ग नाम दिइएको थियो। यो राजमार्गले देशको समग्र सामाजिक-आर्थिक विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ।[१२][१३][३] यो राजमार्गको निर्माण परियोजना २०१९ मा सुरु भएको थियो र २०५६ मा पश्चिमी खण्ड पूरा भएसँगै पूरै राजमार्ग सम्पन्न भएको थियो। हाल यो राजमार्गलाई चार लेनमा विस्तार गर्ने काम भइरहेको छ।[१४]
खण्डहरू (पूर्व देखि पश्चिम)
[सम्पादन गर्नुहोस्]मेचीनगर (काँकडभिट्टा) देखि ढल्केबर
[सम्पादन गर्नुहोस्]
यो राजमार्गको खण्ड भारत सरकारको आर्थिक सहयोगमा निर्माण गरिएको थियो। निर्माण कार्य सन् १९६६ मा सुरु भई सन् १९७१ मा सम्पन्न भएको थियो।[३] मेचीनगर दक्षिण-पूर्वी नेपालमा अवस्थित छ र यो नेपाल-भारत सीमामा पर्छ। मेची नदी (महानन्दा नदीको सहायक नदी) ले सीमा बनाएको छ।[१५] भारतीय खण्डमा यो सडक पानीट्याङ्की, बागडोग्रा र सिलगढी हुँदै अघि बढ्छ।
मेचीनगर (काँकडभिट्टा) बाट राजमार्ग १०८ किलोमिटर (६७ माइल) सम्म अपेक्षाकृत सहज रूपमा इटहरी सम्म पुग्छ। मेचीनगरबाट २० किलोमिटर (१२ माइल) पश्चिममा चारआलीमा इलाम जाने र बिर्तामोडमा भद्रपुर जाने सडक चोक छन्। बाटोमा खादम नदी (इटहरीबाट १० किलोमिटर (६.२ माइल) पूर्व), रातुवा नदी (दमक नजिक) लगायत थुप्रै खोलाहरू पार गर्नुपर्छ।[२] इटहरी सडक मिलन बिन्दु हो, जहाँबाट दक्षिणमा विराटनगर (नेपाल-भारत सीमातर्फ) र उत्तरमा धरान तथा धनकुटा जाने बाटोहरू छन्।[२] कोशी ब्यारेज इटहरीबाट ४२.२ किलोमिटर (२६.२ माइल) दूरीमा छ। महेन्द्र राजमार्गले भारदह र भन्ताबारीबीच कोशी ब्यारेजमाथि पार गर्छ।[१५] कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष महेन्द्र राजमार्गबाट सजिलै पुग्न सकिन्छ। आरक्षणको कार्यालय कुसाहमा छ, जुन राजमार्गबाट ३ किलोमिटर (१.९ माइल) भित्र पर्छ।[१५]
ढल्केबरदेखि हेटौँडा
[सम्पादन गर्नुहोस्]महेन्द्र राजमार्ग तराईको भू–भाग हुँदै पश्चिमतर्फ अघि बढ्छ। यो राजमार्गले जनकपुर जङ्सनभन्दा ४३ किलोमिटर (२७ माइल) पूर्व बलान नदी र त्यसको १४ किलोमिटर (८.७ माइल) पछि कमला नदी पार गर्दछ।[१५]
सयभन्दा बढी मन्दिरहरू भएको सहर जनकपुर, विराटनगर बाट १६९ किलोमिटर (१०५ माइल) र वीरगन्जबाट १०६ किलोमिटर (६६ माइल) को दूरीमा रहेको छ।[२] जनकपुर महेन्द्र राजमार्गको ढल्केबर जङ्सनबाट २५ किलोमिटर (१६ माइल) दक्षिणमा पर्दछ। हिन्दु इतिहासले जनकपुरलाई प्राचीन मिथिलाको राजधानीको रूपमा पहिचान गर्दछ।[१५]
बर्दिबासमा यो राजमार्ग विपी राजमार्गसँग जोडिन्छ, जुन हाल काठमाडौँलाई तराई क्षेत्रसँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो मार्ग हो।
पथलैयामा महेन्द्र राजमार्गले त्रिभुवन राजपथलाई भेट्छ, जुन भारतीय सीमानाका रक्सौल/वीरगन्जबाट ३० किलोमिटर उत्तरमा पर्दछ। यस जङ्सनबाट काठमाडौँ राजमार्ग भएर २५३ किलोमिटर (१५७ माइल) उत्तरमा रहेको छ। यी दुई राजमार्गहरू मिलेर चुरे पार गर्दै चितवन उपत्यकाको हेटौँडा पुग्छन्। यस राजमार्गको १०९ किलोमिटर लामो ढल्केबर–पथलैया खण्ड सोभियत सङ्घले निर्माण गरेको थियो।[८] यस्तै, त्रिभुवन राजपथको भाग रहेको पथलैया–हेटौँडा खण्ड भारतले सन् १९५६ मा निर्माण सम्पन्न गरेको थियो, तर यसलाई सन् १९६५ मा मात्र नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो।[१६][३]
हेटौँडादेखि नारायणगढ
[सम्पादन गर्नुहोस्]हेटौँडाको बुद्ध चोकमा महेन्द्र राजमार्ग र त्रिभुवन राजपथ छुट्टिन्छन् र महेन्द्र राजमार्ग पश्चिमतर्फ नारायणगढ तर्फ लाग्दछ। सडकको यो खण्ड एसियाली विकास बैङ्कको सहयोगमा निर्माण गरिएको हो। यो राजमार्गले टिकौली जङ्गल पार गर्दै रत्ननगरलाई भरतपुरसँग जोड्दछ। नारायणगढ चोकमा यो खण्ड मुग्लिन जोड्ने मदन आश्रित राजमार्गसँग भेटिन्छ। यो खण्ड नारायणगढ स्थित नारायणी नदीको पुलमा गएर टुङ्गिन्छ।
नारायणगढदेखि बुटवल
[सम्पादन गर्नुहोस्]राजमार्गको यो खण्ड संयुक्त अधिराज्य (बेलायत) को आर्थिक सहयोगमा निर्माण गरिएको थियो।[१०] बुटवल, चुरेको फेदीमा तिनाउ नदीको पश्चिमी किनारमा अवस्थित छ।[२] बुटवलमा यो राजमार्ग सिद्धार्थ राजमार्गसँग जोडिन्छ, जसले दक्षिणमा नेपाल–भारत सीमामा पर्ने सिद्धार्थनगर, सुनौली, र महाराजगञ्ज तथा उत्तरमा पोखरालाई जोड्दछ। यो खण्ड नवलपरासी जिल्ला (पूर्व र पश्चिम) भएर जान्छ, जहाँ यस राजमार्गको मध्यविन्दु पर्दछ। यो खण्ड बुटवलको लखन थापा चोकमा गएर टुङ्गिन्छ।
यसको निर्माण कार्य संयुक्त अधिराज्यको सार्वजनिक भवन र निर्माण मन्त्रालयद्वारा गरिएको थियो। ५ वर्षको अवधिमा यसको अनुमानित लागत करिब ४२.५ लाख पाउन्ड स्टर्लिङ रहेको थियो, जसमध्ये आधा अनुदान र आधा २५ वर्षमा फिर्ता गर्ने गरी ब्याजमुक्त ऋणका रूपमा उपलब्ध गराइएको थियो।[१७]
यसको निर्माणलाई दुई खण्डमा विभाजन गरिएको थियो।[१८]
सन् १९७० मार्च १० सम्ममा निर्माण गर्नुपर्ने ७५ माइलमध्ये ३० माइल जङ्गल फँडानी र सर्भेक्षण भइसकेको थियो भने करिब १२ माइल सडक निर्माणाधीन अवस्थामा थियो।[१९]
सन् १९७२ सम्ममा पश्चिमी खण्डको निर्माण सम्पन्न भई उद्घाटन गरिएको थियो भने त्यसको तीन वर्षपछि पूर्वी खण्डको काम पनि सम्पन्न भएको थियो।[१८]
बुटवलदेखि कोहलपुर
[सम्पादन गर्नुहोस्]मेची–ढल्केबर खण्ड जस्तै यो खण्ड पनि भारतको आर्थिक सहयोगमा निर्माण गरिएको हो। यद्यपि, पूर्वी खण्डको काम सम्पन्न भएपछि मात्र यो खण्ड निर्माण गर्ने सम्झौता भएको थियो। यसको निर्माण सन् १९७२ मा सुरु भई सन् १९७६ मा सम्पन्न भएको थियो।[२०] यो खण्ड बुटवलको महेन्द्र चोकबाट पश्चिमतर्फ सुरु हुन्छ।
राजमार्ग बुटवलबाट उत्तरतर्फ मोडिएर ३५० मिटरको उकालो पार गर्दै दुधवा पहाड छिचोलेर भित्री मधेशमा पर्ने देउखुरी उपत्यका प्रवेश गर्दछ। त्यसपछि यसले पश्चिम राप्ती नदी पार गर्दछ। नदी पार गर्ने बित्तिकै (हेटौँडाबाट २९१ किमीको दूरीमा) राजमार्ग भालुवाङ पुग्छ, जहाँबाट एउटा सहायक सडक उत्तरतर्फ प्युठान र रोल्पा जिल्लाहरूका लागि छुट्छ।
महेन्द्र राजमार्ग पुनः पश्चिमतर्फ मोडिएर देउखुरी उपत्यका हुँदै राप्ती नदीको तल्लो तटीय क्षेत्र पछ्याउँदै अघि बढ्छ। भालुवाङबाट २७ किमी पश्चिममा रहेको लमहीबाट एउटा सहायक सडक उत्तरतर्फ दाङ उपत्यका, दाङ विमानस्थल र तुलसीपुर सहरका लागि जान्छ। लमहीबाट ३५ किमी अगाडि बढेपछि राप्ती राजमार्ग सुरु हुन्छ, जसले उत्तरतर्फ सल्यान र रुकुम जिल्लाहरूलाई जोड्दछ।
कोहलपुरदेखि महेन्द्रनगर
[सम्पादन गर्नुहोस्]हेटौँडाबाट ४२८ किलोमिटर पश्चिममा रहेको कोहलपुर, एउटा महत्त्वपूर्ण विन्दु हो। यहाँबाट दक्षिणतर्फ १३ किलोमिटर (८.१ माइल) को दूरीमा नेपालगन्ज र भारतीय सीमा पर्दछ भने उत्तरतर्फ सुर्खेत उपत्यकाको वीरेन्द्रनगर जाने सडक रहेको छ। कोहलपुरबाट राजमार्ग कुसुम–इलाका जङ्गल भएर अघि बढ्छ, जसलाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको सम्भावित विस्तार क्षेत्रको रूपमा हेरिएको छ।[१५]
चिसापानीमा कर्णाली नदी पार गरेपछि राजमार्ग पश्चिमतर्फ भारतको सिमानामा रहेको भीमदत्त (महेन्द्रनगर) सम्म पुग्छ र महाकाली नदीको ब्यारेज पार गर्दछ। चिसापानी र भीमदत्तबीचको सडक खण्डको अवस्था केही कमजोर रहेको छ। भीमदत्तबाट भारतको उत्तराखण्डको पहिलो सहर बनबसासम्म ४ किलोमिटर (२.५ माइल) को विस्तार सडक रहेको छ।[१५] साथै, महेन्द्रनगर–टनकपुर लिङ्क रोडले यस राजमार्गलाई टनकपुर ब्यारेजसँग जोड्दछ।
यस खण्डमा जम्मा २२ वटा पुलहरू रहेका छन्, जसको निर्माण कार्य सन् १९९६ मा सुरु भई सन् २००० मा सम्पन्न भएको थियो।[२१][२२]
प्रमुख विन्दुहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]| प्रदेश | जिल्ला | मिलन–स्थान | किमी (माइल) |
|---|---|---|---|
| कोशी प्रदेश | झापा | ⬇ मेची पुल रारा ०२–चारआली रारा ०४–बिर्तामोड रारा ०७–सुरुङ्गा रारा ०९–दोमुखा रारा ७६–दमक रारा ७८–उर्लाबारी | ० किमी (०.०० माइल) १२ किमी (७.४६ माइल) २१ किमी (१३.०५ माइल) २९ किमी (१८.०२ माइल) ३२ किमी (१९.८८ माइल) ५३ किमी (३२.९३ माइल) ५६ किमी (३४.८० माइल) |
| सुनसरी |  रारा ०८–इटहरी रारा ०७–झुम्का  रारा ०५–लौकही | ९३ किमी (५७.७९ माइल) १०१ किमी (६२.७६ माइल) ११९ किमी (७३.९४ माइल) | |
| सप्तरी |  रारा १४–कञ्चनरूप रारा ०५–कञ्चनरूप  रारा १६–कदमहा चोक | १५१ किमी (९३.८३ माइल) १५२ किमी (९४.४५ माइल) १९३ किमी (११९.९२ माइल) | |
| मधेश प्रदेश | सिराहा | रारा १४–लहान  रारा २०–चोहर्वा रारा २०–मिर्चैया  रारा ८०–बस्तीपुर चोक | १९७ किमी (१२२.४१ माइल) २१९ किमी (१३६.०८ माइल) २२५ किमी (१३९.८१ माइल) २३४ किमी (१४५.४० माइल) |
| धनुषा |  रारा ७९–गोदार  रारा ३०–धारापानी  रारा २२–ढल्केबर  रारा २६–जमुनीबास  रारा २४–लालगढ | २४१ किमी (१४९.७५ माइल) २४९ किमी (१५४.७२ माइल) २५८ किमी (१६०.३१ माइल) २६१ किमी (१६२.१८ माइल) २६६ किमी (१६५.२८ माइल) | |
| महोत्तरी |  रारा १३–बर्दिबास  रारा २८–बर्दिबास रारा ३२–नवलपुर | २७३ किमी (१६९.६३ माइल) २७३ किमी (१६९.६३ माइल) ३०१ किमी (१८७.०३ माइल) | |
| रौतहट |  रारा ३६–चन्द्रनिगाहपुर | ३२८ किमी (२०३.८१ माइल) | |
| बारा |  रारा ३३–निजगढ  रारा ३५–मनमत  रारा ४१–पथलैया | ३५० किमी (२१७.४८ माइल) ३५९ किमी (२२३.०७ माइल) ३६९ किमी (२२९.२९ माइल) | |
| बागमती प्रदेश | मकवानपुर | रारा ०९–हेटौँडा रारा ४१–हेटौँडा | ४०३ किमी (२५०.४१ माइल) ४०३ किमी (२५०.४१ माइल) |
| चितवन |  रारा ४२–भण्डारा  रारा ७७–गोन्द्राङ  रारा ४४–हाकिम चोक, पुलचोक रारा ७७–नारायणगढ रारा ४४–नारायणगढ | ४५३ किमी (२८१.४८ माइल) ४७४ किमी (२९४.५३ माइल) ४७६ किमी (२९५.७७ माइल) ४८० किमी (२९८.२६ माइल) ४८० किमी (२९८.२६ माइल) | |
| गण्डकी प्रदेश | नवलपरासी पूर्व |  रारा ४५–डण्डा  रारा ७२–दुम्किबास | ५०३ किमी (३१२.५५ माइल) ५३९ किमी (३३४.९२ माइल) |
| लुम्बिनी प्रदेश | नवलपरासी पश्चिम |  रारा ४६–भुमही | ५६५ किमी (३५१.०७ माइल) |
| रुपन्देही |  रारा ४७–बुटवल  रारा ५२–सालझण्डी | ५९३ किमी (३६८.४७ माइल) ६१९ किमी (३८४.६३ माइल) | |
| कपिलवस्तु |  रारा ५०–जितपुर  रारा ५१–गोरुसिङ्गे | ६२५ किमी (३८८.३६ माइल) ६३९ किमी (३९७.०६ माइल) | |
| अर्घाखाँची |  रारा ७१–भालुवाङ | ||
| दाङ |  रारा ५३–भालुवाङ रारा ५४–लमही  रारा ५५–अमेलिया | ||
| बाँके |  रारा ५८–कोहलपुर | ||
| बर्दिया |  रारा ५९–भुरीगाउँ | ||
| सुदूरपश्चिम प्रदेश | कैलाली |  रारा ६२–लम्कीचुहा  रारा ६५–स्याउली बजार  रारा ६६–अत्तरिया रारा ०५–दैजी | |
| कञ्चनपुर |  रारा ६७–गड्डाचौकी रारा ०५–गड्डाचौकी |
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- 1 2 "Highways in Nepal", Adarsha Nepal Adventure, मूलबाट २०१३-०७-०३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१०-०५-१८। अभिलेखिकरण २०१३-०७-१३ = Archive.today
- 1 2 3 4 5 6 Woodhatch, Tom (१९९९), "Nepal handbook", Western Nepal p. 29, Junctions p. 44, Length p. 238, Overview p. 373, Nepalganj p. 394 -398, Terai east of Sapt Kosi p. 401, Janakpur p. 436, Eastern Nepal p. 450 (Footprint Handbooks), पृ: ४५०, अन्तिम पहुँच २०१०-०५-१८ – Internet Archiveद्वारा, "Mahendra Highway."
- 1 2 3 4 5 6 7 Pulipaka, S., NR, A. S., Harshini, M., Deepalakshmi, V. R., & Korrapati, K. (2018). India’s development assistance and connectivity projects in Nepal.
- ↑ Kamat, Rahul The Great Asian Highway अभिलेखिकरण २०१०-०१-१७ वेब्याक मेसिन, Project Monitor website, 31 January 2005. Retrieved 2009-05-05
- ↑ "Asian Highway Network | goTaiping" (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०८-०२।
- ↑ RAI, HEMLATA (२०००-०९-०६), "The east is east, and west is west- Nepali Times", archive.nepalitimes.com, अन्तिम पहुँच २०२२-०७-२२।
- ↑ गौतम, युवराज, "राजा महेन्द्रको सपना", nagariknews.nagariknetwork.com (नेपालीमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०६-३०।
- 1 2 "'Promising new beginning in Russia-Nepal relations'", kathmandupost.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०६-३०।
- ↑ "Agreement on Construction of East West Highway", mea.gov.in (englishमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०६-३०।
- 1 2 Adam Matthew Digital (Firm), सम्पादक (२०१२), UK aid for road-building in Nepal: East-West Highway, Marlborough, Wiltshire: Adam Matthew Digital।
- ↑ "बुटवल–नारायणगढ सडक : महेन्द्रले बनाएको राजमार्ग ओलीले चौडा गर्दै", हाम्रो पात्रो, अन्तिम पहुँच २०२२-०६-३०।
- ↑ Rankin, K., Sigdel, T., Rai, L., Kunwar, S., & Hamal, P. (2017). Political economies and political rationalities of road building in Nepal. Studies in Nepali History and Society, 22(1), 43-84.
- ↑ Hörmann, André (2021). Mahendra highway. Salzgeber, Deutschland .
- ↑ "महेन्द्र राजमार्ग चार लेन बनाइने", अन्नपूर्ण पोस्ट (नेपालीमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०७-२१।
- 1 2 3 4 5 6 7 David Reed, James McConnachie (२००२), "The rough guide to Nepal", Nepalganj p. 361, Mahendranagar p. 374, Janakpur p. 388, Kankarbhitta p. 400, Itahar p. 442 (Rough Guides), आइएसबिएन 9781858288994, अन्तिम पहुँच २०१०-०५-१८।
- ↑ Woodhatch, Tom (१९९९), "Nepal handbook", p. 431 (Footprint Handbooks), पृ: ४३१, आइएसबिएन 9781900949446, अन्तिम पहुँच १८ मे २०१०, "Tribhuvan Highway."
- ↑ "Archived records of parliamentary proceedings."।
- 1 2 "Film 8487 : Highway construction in Nepal during 1970s."।
- ↑ "Archived records of parliamentary proceedings1970"।
- ↑ "Agreement Between The Government Of India And His Majesty's Government Of Nepal For The Construction of Butwal- Nepalganj Sector Of Mahendra Rajmarg", नेपालका परराष्ट्र मन्त्रालय (भारत), १९७२-०६-१५।
- ↑ Jayanta Kumar Ray, India’s Foreign Relations, 1947–2007 (New Delhi: Routledge, 2011), p. 451.
- ↑ Singh, Raj Kumar (२०१०), Relations of NDA and UPA with Neighbours (अङ्ग्रेजीमा), Gyan Publishing House, पृ: 214, आइएसबिएन 978-81-212-1060-7।
| राजमार्गहरू |
|  | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| द्रुतमार्ग | ||||||||||||||||
| चक्रपथहरू | ||||||||||||||||
| प्रादेशिक राजमार्गहरू |
| |||||||||||||||