महाकाली

यो लेख शाक्त सम्प्रदायमा समय र मृत्युकी देवीको बारेमा हो। आदि पराशक्तिको रूपको लागि काली हेर्नुहोस्। वीरभद्रकी पत्नीको लागि भद्रकाली हेर्नुहोस्।

महाकाली
मातृदेवी, समय र मृत्युकी देवी
महाविद्याको सदस्य
महाकाली, राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय, दिल्ली
देवनागरी	महाकाली
आबद्ध	महादेवी पार्वती शाक्त धर्म काली लक्ष्मी त्रिदेवी सरस्वती
वासस्थान	मणिद्वीप
मन्त्र	ॐ श्री महाकालिकायै नमः ॐ काली महाकाली कालिके परमेश्वरी सर्वानन्द देवी नारायणी नमोस्तुते
अस्त्र	रक्षाकवच, त्रिशूल, तरबार, कटार, धनुष र बाण, नाग, गदा, चक्र, पाश, वज्र
रानी	शिव (महाकालको रूपमा)

महाकाली देवी-केन्द्रित शाक्त परम्परामा समय र मृत्युकी हिन्दु देवी हुन्। उनलाई विभिन्न तन्त्र र पुराणहरूमा सर्वोच्च सत्ताको रूपमा पनि चिनिन्छ। काली जस्तै, महाकाली पनि ब्रह्माण्डको शक्ति, समय, जीवन, मृत्यु र पुनर्जन्म तथा मुक्ति दुवैसँग जोडिएकी एक भयानक देवी हुन्। उनी चेतनाका देवता, वास्तविकता र अस्तित्वका आधार महाकालकी पत्नी हुन्। संस्कृतमा 'महाकाली' शब्द व्युत्पत्तिका आधारमा हिन्दु धर्ममा शिवको रूप महाकाल (जसलाई मृत्यु को रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ) को स्त्रीवाचक रूप हो।

महाकालीको उत्पत्ति विभिन्न पौराणिक र तान्त्रिक हिन्दु ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। शाक्त धर्मका ग्रन्थहरूमा, उनलाई विभिन्न रूपमा आदि-शक्ति, ब्रह्माण्डको आद्य शक्ति र अन्तिम सत्य वा ब्रह्मको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनलाई चेतना वा पुरुषको विपरीत (स्त्री रूप) प्रकृति वा संसारको रूपमा पनि चिनिनुका साथै उनलाई साङ्ख्य दर्शनका तीन गुण वा विशेषताहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने महादेवी (महान देवी) का तीन अभिव्यक्तिहरू मध्ये एकको रूपमा लिइन्छ। यस व्याख्यामा, महाकालीले तमस वा जडताको शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्। मार्कण्डेय पुराणको पछिल्लो भाग देवी माहात्म्य ("देवीको महिमा"), शाक्त धर्मको एक मुख्य ग्रन्थ हो। यसले ग्रन्थका तीनवटा चरित्र वा खण्डहरूमा देवीका फरक-फरक स्वरूपहरू (महासरस्वती, महालक्ष्मी र महाकाली) लाई निर्दिष्ट गरेको छ। यहाँ, महाकालीलाई पहिलो खण्डमा राखिएको छ। उनलाई एक अमूर्त ऊर्जा, भगवान विष्णुको योगनिद्रा को रूपमा वर्णन गरिएको छ।

प्रतिमा लक्षण

भारतीय लोककलामा महाकालीलाई प्रायः नीलो वा कालो वर्णमा चित्रण गरिन्छ। उनको सबैभन्दा सामान्य चार-हाते स्वरूपमा प्रत्येक हातमा क्रमशः चन्द्र आकारको खड्ग, तरबार, त्रिशूल, एउटा असुरको काटिएको टाउको र सो टाउकोबाट खसेको रगत थाप्नका लागि एउटा कचौरा वा खप्पर-पात्र देखाइन्छ। उनको आँखाहरू नसा र पूर्ण क्रोधले राता भएका, कपाल छरिएको, मुखबाट साना दाह्राहरू बाहिर निस्किएका र जिब्रो बाहिर निकालिएको रूपमा देखाइन्छ। उनले वध गरेका असुरहरूको रगत उनको बाहिर निकालिएको जिब्रोबाट थोपा-थोपा भएर चुहिरहेको हुन्छ। उनले आफूले वध गरेका असुरहरूको टाउकोको मुण्डमाला लगाएकी छिन् जसको सङ्ख्या १०८ (हिन्दु धर्ममा एक शुभ सङ्ख्या र मन्त्र जपका लागि प्रयोग गरिने जपमालाको दाना सङ्ख्या) वा ५० हुन्छ, जसले संस्कृत वर्णमाला देवनागरीका अक्षरहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। साथै उनले असुरका हातहरूबाट बनेको वस्त्र (घाँघर) लगाएकी हुन्छिन्।

महाकाली यन्त्र

उनको १० वटा टाउको भएको स्वरूपलाई १० महाविद्या महाकालीको रूपमा चिनिन्छ। यस रूपमा उनले दश महाविद्या वा "महान् ज्ञानका देवीहरू" को प्रतिनिधित्व गर्दछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। उनलाई कहिलेकाहीँ जलिरहेको चिहान वा कुहिएको शवमाथि बसेको देखाइन्छ। उनको शरीरको वर्ण ताराहरू नभएको रातको आकाश जस्तै वर्णन गरिएको छ। यस रूपमा उनलाई १० टाउको, ३० वटा प्रज्वलित आँखा, १० हात र १० खुट्टा भएको देखाइन्छ तर अन्य पक्षमा उनी चार-हाते स्वरूपसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छिन्। उनका १० हातहरू मध्ये प्रत्येकले विभिन्न अस्त्र-शस्त्रहरू बोकेका हुन्छन्, जसले विभिन्न देवताहरूको शक्तिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। महाकालीले यी देवताहरूसँग भएका शक्तिहरूलाई आफैँमा समाहित गर्दछिन् र ती शक्तिहरूका लागि उनी नै जिम्मेवार छिन् भन्ने बुझ्न सकिन्छ। यो व्याख्याले महाकाली 'ब्रह्म'सँग अभिन्न छिन् भन्ने कुरालाई पुष्टि गर्दछ। १० वटा टाउको नभए पनि, एउटा टाउको (एकमुखी) र १० वटा हात भएको प्रतिमाले पनि यही अवधारणालाई जनाउँछ: विभिन्न देवताहरूको शक्ति केवल उनको दैवी कृपाबाट मात्र प्राप्त हुन्छ।