नेवार जाति

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
गट्टा खेल्दै नेवार बालिकाहरू
बेल विवाहमा सहभागि नेवार बालिकाहरू
गाइजात्राको बेलामा बासुरी बजाउदै नेवार समुदायका महिला

नेवार भन्ने शब्दले नेपालको एउटा आदिवासी समुदायलाई जनाउंदछ। नेवारहरू जातीयभाषीक समुदाय हुन। नेवारहरूको मूलथलो काठमाडौं उपत्यका हो। [१]

नेवार समुदाय साँस्कृतिक रुपले निकै सम्पन्न एक अल्पसंख्यक जाति हो । काठमाण्डौं उपत्यका मूलथलो भएका यिनीहरुको जातिगत धारणामा विज्ञहरु अल्मलिएका छन् । कसैकसैले यिनीहरुका पूर्खाहरु किराँत लिच्छवी हुन् भनेका छन् भने कसैकसैले यिनीहरुमा आर्य, मंगोल र आस्टे्रलाईट आदिवासीहरुको सम्मिश्रण रहेको छ भनेका छन् अझै पनि नेवारहरु तिब्बतबाट नेपाल आएका मानिस र भारतबाट नेपाल आएका मानिसको सम्मिश्रणबाट उत्पति भएका जाति हुन भन्ने मान्यता छ भने नेवारहरुको आदिमस्थल दक्षिणको 'नायर' प्रदेश हो र कर्नाट वंशीय राजा नान्यदेवका साथ नेपाल आएका हुन्, भन्ने धारणा रहेको छ । अझ कसैकसैले त नेवारहरु जनजाति नभएको र यिनीहरु खासगरी भारतीय र तिब्बतीमूलको मिश्रणबाट बनेको एक नयाँ समुदाय हो भनेका छन् । साँच्चै, नेवार समुदाय जनजाति हुन कि होइनन् ? आफुहरु जनजाति हो कि होइन ? भन्नेमा स्वयम् नेवारहरु नै अल्मलिएका छन् । नेवार समुदायमा पेशाका आधारमा जात र थरहरु छुट्याइएका छन् । ब्यापार तथा व्यवसायलाई सधैंभरि आफ्नो पेशा मान्दै आएकोलाई तुलाधर, तण्डुकार, इट्टा, झिंगटी, टायल पोल्नेलाई अवाले, माटाका भाडाकुडाँका साधनहरु बनाउनेलाई कुमाले, मिठाईजन्य पदार्थ बनाउनेलाई मधिकःमी, नर्सरी तथा फूलबारीमा काम गर्नेलाई माली, प्रायः खेतबारीमा खेतीपातीको काम गर्नेलाई ज्यापु, तोरीको तेल पेल्ने अर्थात् तेलहनका व्यवसाय गर्नेलाई सायमी र मानन्धर, फलामजन्य क्रियाकलाप गर्नेलाई नकर्मी र कौले, कपाल अथवा केश काट्नेलाई नापित, चित्र लेख्ने र कोठा रंगाउनेलाई चित्रकार, लुगामा रङ्ग लगाउनेलाई रंजितकार, बाजा बजाउन जान्ने र लुगा सिउनेलाई कुम्ले, मासुका कारोबार गर्नेलाई खड्गी, चर्पी सरफाई गर्नेलाई सुवर्णकार, पुरोहित कर्म गर्नेलाई गुभाजु, बज्राचार्य, वरे र शाक्य र काँससम्बन्धी कारोबार गर्नेलाई कंसकार भनिन्छ । त्यसैगरि नेवार समुदायभित्र राजोपाध्याय, देउवाहुन, भटुवाहुन, झावाहुन, प्रधान, मल्ल, मास्के, अमात्य राजभण्डारी, वैद्य, श्रेष्ठ, प्रजापति, डंगोल, सुवाल, मानन्धर, पुतवार, दली, कुलु, द्योला, च्याखंल, हालाहुल लगायतका थरहरु रहेका छन् । विं.सं २०४८ सालको जनगणनाअनुसार ५ लाख १९ हजार १ सय १५ पुरुष र ५ लाख २१ हजार ९ सय ७५ महिला गरि १० लाख ४१ हजार ९० नेवार जनसंख्या रहेको छ । त्यसैगरि वि.सं. २०५८ सालको जनगणनाअनुसार १२ लाख ४५ हजार २ सय ३२ जनसंख्या उल्लेख छ । नेवार समुदायको आफ्नै भाषा लिपि रहेको छ । नेपालभर नेवारी भाषा बोल्नेहरुको संख्या ६ लाख ९० हजार ८ रहेको आँकडाले देखाएको छ । शिक्षाको क्षेत्रमा नेवार जाति अन्य जाति भन्दा निकै अघि छन् । नेवार समुदाय शिक्षित भएकै कारणले होला यिनीहरु हरेक ठाउँमा अघि छन् । नेवारहरुले मुख्य पेशाका रुपमा व्यापार र व्यवसायलाई अंगाल्दै आएका छन् । जहाँजहाँ शहरीकरणको प्रभाव परेको छ त्यहाँत्यहाँ नेवारहरुको वर्चस्व कायम छ भन्दा फरक नपर्ला ।


नेवार संस्कृति[सम्पादन गर्ने]

नेवार समुदायमा जंको

बुढाबुढी भएपछि नेवारहरूको जंको गर्ने चलन छ। सकेसम्म परिवार, समाज र देशको लागि धेरै काम गरिसकेको हुँदा त्यसै कार्यको उच्च मूल्यांकन गरी सम्मान गर्ने र उसको सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै लामो आयु होस् भन्ने मनसाय राखी उनीहरूबाट आशिर्वाद थाप्ने हो। साँस्कृतिक मान्यता अनुसार मनुष्य यति लामो आयु बाँचेपछि देवता सरह भएको मानिन्छ र त्यसै अवसरमा यो कार्यक्रम गरिन्छ। त्यसैले जंको गरिसकेका बुढाबुढीहरूले भनेको मान्ने कोसिस गरिन्छ। उनीहरूलाई चित्त दुख्ने काम गरिंदैन। बुढा भएसम्म बुढाको उमेर अनुसार साइत हेरेर दुबैको जंको गर्छ। बुढी मात्र रहे उनकै उमेर अनुसार साइत हेरेर जंको गर्छ। तर पहिला बुढासँगै जंको गरिसकेको छ भने फेरि गर्नु पर्दैन। थरीथरीको बुढाजंको हरू यसरी मानेर आएको देखिन्छ:

क) भीम रथारोहण(पहिलो जंको )- उमेर: ७७ साल, ७ महिना, ७ दिन, ७ घडी, ७ पला। ख) चन्द्र रथारोहण(दोश्रो जंको )- जन्म भएर एक हजार पटक चन्द्रमा दर्शन हुने बेलाको साइतमा ८२ बर्षको उमेरमा लाख बत्ती बालेर गरिन्छ। ग) देव रथारोहण(तेश्रो जंको )- उमेर: ८८ साल, ८ महिना, ८ दिन, ८ घडी, ८ पला। यस बेला जंको गरिएको बुढा वा बुढीलाई रथयात्रापछि झ्यालबाट भित्र्याइन्छ। घ) दिव्य रथारोहण(चौथो जंको )- उमेर: ९९ साल, ९ महिना, ९ दिन, ९ घडी, ९ पला। यस बेला सम्म बाँचिरहने बुढाबुढीलाई नयाँ घ्याम्पोमा राखेर घ्याम्पो पूजा गरिन्छ। त्यसपछि फेरि बच्चा जन्मेको भावले घ्याम्पो फुटालेर निकाल्ने गरिन्छ । यसबेला पांग्रा भएको रथमा राखेर घुमाउन लैजान्छन् । नाति पतातिहरूले रथ तान्ने र छोरा छोरी ज्वाँईहरूले लावा अबिर छर्कने गर्छ । यस बेलाको रथलाई दिव्यरथ भन्दछन्। ङ) महादिव्य रथारोहण(पाँचौं जंको )- उमेर: १०८ वर्ष, ८ महिना, ८ दिन, ८ घडी, ८ पला । अष्टमा टेकेको बेला केही अनिष्ट नहोस् भन्ने कामना गरेर यसबेलाको रथलाई महादिव्य रथ राखिएको छ।

नेवार संगीत[सम्पादन गर्ने]

नेवार जातिको काहा, क्वता, धिमे, पोङगा, कान्तादवदब, पैताखीँ, म्वालिङ, कुकुवय्, पछिमा, टिन्चु, भुस्याहा, वयः आदि प्रमुख बाजाहरू हुन्।

नेवार वास्तुशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

नेवार ललितकला[सम्पादन गर्ने]

नेवार परिकार[सम्पादन गर्ने]

बजि (चिउरा),व: (बारा),खें (अण्डा), मुस्या (भटमास), छोयला, कचिला, त:कुला, डायकुला, चतांमरी, योमरी, चाकु, अयला (रक्सी), थों (जाँड)आदी धेरै प्रकार छन्। नेपालमा सबभन्दा बढी खानाका प्रकार नेवार समुदायमा नै छन्। उनीहरू जन्मदेखि मृत्यु पश्चातसम्म र पर्व अनुसारको खाना प्रकार अलग अलग तयार गर्दछन्।

नेवार चाडपर्व र जात्राहरू[सम्पादन गर्ने]

नेवार समुदायमा चाडपर्व गथामुग:बाट शुरु भई सिथी नख: पछि अन्त हुन्छ। गथामुग: पछि गुन्हुपुन्हि (गाइजात्राको ९ दिन), मोहनी (दशैं), स्वन्ती वा न्हुदँ (तिहार), माघे संक्रान्ती, श्रीपंचमी, सिलाचह्रे (शिवरात्री), चैत्रदशैं, पाँहाचह्रे(नेपालीमा घोडेजात्रा), भोटोजात्रा, बुद्धजयन्ती, आदी मुख्य पर्वहरू मनाउने गर्दछन्।

जात्राहरू आफ्नो स्थानीय अनुसार अलग अलग मनाउने गर्दछन् । काठमाडौंमा इन्द्रजात्रा, सेतो मच्छेन्द्रनाथ जात्रा, पाटनमा रातो मच्छेन्द्रनाथ जात्रा, भक्तपुरमा बिस्केट जात्रा, कीर्तिपुरमा सातगाउँले जात्रा, हाँडीगाउँ जात्रा, खोकनामा सिकाली जात्रा, बनेपामा चण्डेश्वरी जात्रा, फर्पिङ्ग जात्रा, आदी जात्राहरू मनाउने गर्दछन् ।

नेवार नाच[सम्पादन गर्ने]

नेवार समुदायमा विभिन्न प्रकारका नाचहरु नाचिन्छन् । प्राय नाच देवीदेवताका हुन्छन् । यी मध्ये लाखे नाच धेरै रोचक हुन्छ । यो नाच गुँला पर्वमा उपत्यकाका विभिन्न ठाउँमा र इन्द्र जात्रामा काठ्माडौँमा देखाइन्छ । नवदुर्गा नाच भक्तपुर लगायत बनेपा, नाला, धुलिखेल, पनौती, साँगा, देवपत्तन आदि ठाउँमा देखाइन्छ ।

नेपालभाषा[सम्पादन गर्ने]

नेपालभाषा नेवारहरूको मातृभाषा हो । नेपालभाषा तिब्बत बर्मेली भाषा परिवारमा पर्ने एक भाषा हो । नेपालभाषालाई हाल आएर नेवारहरूले 'नेवा: भाय् भन्छन् भने नेपालीमा नेवारी भन्ने गरिन्छ। यस भाषामा शब्दका भण्डार छन्। क देखि ज्ञ सम्म क का कि की ‍‍‍,,, एक एक अक्षर समेतको अर्थ रहेका छन्। त्यस्तै १ देखि ९ सम्म र १०, २०, ३०, ४०, ५० आदि भन्न आए पछि सबै भन्न सक्नेछ। नेपाली भाषामा जस्तो अमिल्दो छैन। अङ्ग्रेजीमा समेत ११ देखि १९ सम्म मिल्दैन। तर नेपालभाषामा मिल्ने भएकोले अझ बैज्ञानिक देखिन्छ। जस्तो १(छि), २नसि, ३स्व, ४पि, ५न्या, ६खु, ७न्हस, ८च्या, ९गु, १०झि(सान्ह), ११झिछ(सान्हछि), १२झिनि, १३झिस्व, १४झिप्य, २०नी, २१नीछि, ३०स्वी, ३१स्वीछि, आदी। अनि साइज अनुसारको गणना गर्ने गरिन्छ । गोलो आकारको गणना गर्दा "ग" जोडेर "छग", "निग", "स्वग", आदी । लाम्चो आकारकोमा "पु" जोडेर "छपु", "निपु", आदी । यसको धेरै शब्दहरू जापानीज र चिनिया भाषासँग मिल्दो जुल्दो छन् ।

सन्दर्भ सामाग्री[सम्पादन गर्ने]

  1. "मुकारूङ बुलु, सीमित आदिवासी असीमित लोकबाजा, गोरखापत्र'"