सामग्रीमा जानुहोस्

मनमोहन सिंह

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
मनमोहन सिंह
Manmohan Singh
आधिकारिक पोर्ट्रेट, २००४
१३औँ भारतका प्रधानमन्त्री
कार्यकाल
२२ मे २००४ – २६ मे २०१४
राष्ट्रपतिअब्दुल कलाम
प्रतिभा पाटिल
प्रणब मुखर्जी
उपराष्ट्रपतिभैरोंसिंह शेखावत
मोहम्मद हमिद अन्सारी
पूर्वाधिकारीअटल बिहारी वाजपेयी
उतराधिकारीनरेन्द्र मोदी
१६औँ कार्मिक, सार्वजनिक गुनासो र निवृत्तिभरण मन्त्री
कार्यकाल
२३ मे २००४ – २६ मे २०१४
प्रधानमन्त्रीवह स्वयं
पूर्वाधिकारीलालकृष्ण आडवाणी
उतराधिकारीनरेन्द्र मोदी
राज्यसभामा विपक्षी दलका नेता
कार्यकाल
२१ मार्च १९९८ – २१ मे २००४
प्रधानमन्त्रीअटल बिहारी वाजपेयी
पूर्वाधिकारीसिकन्दर बख्त
उतराधिकारीजसवंत सिंह
२२औँ वित्त मंत्री
कार्यकाल
२१ जुन १९९१ – १२ मे १९९६
प्रधानमन्त्रीपी. वी. नरसिंह राव
पूर्वाधिकारीयशवंत सिन्हा
उतराधिकारीजसवंत सिंह
सांसद, राज्यसभा
पद बहाली
१९ अगस्ट २०१९
पूर्वाधिकारीमदनलाल सैनी
निर्वाचन क्षेत्रराजस्थान
कार्यकाल
१ अक्टोबर १९९१ – १४ जुन २०१९
उतराधिकारीकामाख्या प्रसाद तासा
निर्वाचन क्षेत्रअसम
१५औँ भारतीय रिजर्व बैङ्क का गवर्नर
कार्यकाल
१६ सेप्टेम्बर १९८२ – १४ जनवरी १९८५
पूर्वाधिकारीआई.जी पटेल
उतराधिकारीअमिताभ घोष
व्यक्तिगत विवरण
जन्म (1932-09-26) २६ सेप्टेम्बर १९३२ (उमेर ९१)
गाह, पन्जाब, पाकिस्तान, ब्रिटिस भारत
(अहिले पन्जाब, पाकिस्तान)
राष्ट्रियताभारतीय
राजनीतिक दलभारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस
जीवन साथी
(
वि १९५८)
सन्तान(हरू)३, सहित उपिंदर सिंहदमन सिंह
निवास(हरू)३ मोतीलाल नेहरू मार्ग, नयाँ दिल्ली, दिल्ली, भारत[१]
मातृ शिक्षाप्रतिष्ठानपन्जाब विश्वविद्यालय (कला स्नातक, एम॰ए॰)
क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय (कला स्नातक)
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय (विद्यावारिधी)
जीवनवृति
पुरस्कारपद्म विभूषण
एडम स्मिथ पुरस्कार
हस्ताक्षरManmohan Singh
डा. मनमोहन सिंह

डा. मनमोहन सिंह (पन्जाबी: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्।[२] उनी एक कुशल राजनेता तथा एक राम्रा विद्वान, अर्थशास्त्री र विचारक पनि हुन। एक मंजिएका अर्थशास्त्रीको रूपमा उनको ज्यादा पहिचान छ। आफ्नो कुशल र ईमानदार छविको कारणले सबै राजनीतिक दलहरूमा उनको राम्रो चिनाजानी छ, तर टूजी स्पेक्ट्रम घोटालामा मनमोहन सिंह चुपचाप सँग उनको ईमानदार छविमा प्रश्न उठेको छ। २००९ को लोक सभा निर्वाचनमा जितेपछे उनी जवाहर लाल नेहरू पछि भारतको पहिला यस्तो प्रधानमन्त्री बनेका हुन जसलाई पाँच वर्षको कार्यकाल सफलता पूर्वक पूरा गरे पछि लगातार दोस्रो पल्ट प्रधानमन्त्री बन्ने अवसर मिलेको छ। उनले २१ जून १९९१ देखि १६ मे १९९६ सम्म पि भी नरसिंह रावको प्रधानमन्त्रित्व कालमा वित्त मन्त्रीको रूपमा पनि कार्य गरेका छन्। वित्त मन्त्रीको रूपमा उनले भारतमा आर्थिक सुधारहरूको शुरुवात गरे। २८ फेब्रुअरीमा मनमोहन सिंह साउदी अरबको यात्रामा गए। १९८२ पछि साउदी अरबको यात्रा गर्ने वालामध्ये मनमोहन सिंह पहिलो प्रधानमन्त्री बनेका छन्।

जीवनी[सम्पादन गर्नुहोस्]

मनमोहन सिंहको जन्म पाकिस्तानको पन्जाब प्रान्तमा २६ सेप्टेम्बर १९३२ मा भएको थियो। देशको विभाजन पछि सिंहको परिवार भारत आए। यहाँ पन्जाब विश्वविद्यालयबाट उनले स्नातक तथा स्वनातकोत्तर स्तरको पढाई पूरी गरे। त्यस पछि उनी क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय गए। जहाँबाट उनले पी. एच. डी. गरे। तत्पश्चात् उनले अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयबाट डी. फिल. पनि गरे। उनको पुस्तक इंडियाज एक्सपोर्ट ट्रेंड्स एन्ड प्रोस्पेक्ट्स फर सेल्फ सस्टेइन्ड ग्रोथ, (अङ्ग्रेजी: India's Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth), भारतको अन्तर्मुखी व्यापार नीतिको पहिलो र सटीक आलोचना मानिन्छ। डा. सिंहले अर्थशास्त्रको अध्यापकको तरिकामा एकदम ख्याति अर्जित गरे। उनी पन्जाब विश्वविद्यालय र त्यस पछि प्रतिष्ठित डेलही स्कूल अफ इकनामिक्समा प्राध्यापक रहे। त्यहि बीच उनी UNCTAD सचिवालयमा सलाहकार पनि रहे र १९८७ तथा १९९०मा जेनेवामा साउथ कमीशनमा सचिव पनि रहे। १९७१ मा डा. सिंह भारतको वाणिज्य मन्त्रालयमा आर्थिक सलाहकारको रूपमा नियुक्त गरिएको। यसको तुरुन्त पछि १९७२ मा उनलाई वित्त मन्त्रालयमा मुख्य आर्थिक सलाहकार बनाइयो। इसपछिको वर्षमा उनी योजना आयोगको उपाध्यक्ष, रिजर्व बैङ्कको गवर्नर, प्रधानमन्त्रीको सलाहकार र विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको अध्यक्ष रहे छन्। भारतको आर्थिक इतिहासमा हालको वर्षमा सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण मोड तब आयो जब डा. सिंह १९९१ देखि १९९६ सम्म भारतको वित्त मन्त्री रहे। उनिलाई भारतको आर्थिक सुधारहरूको प्रणेता मानिएको छ। साधारण जनमानसमा यो वर्ष निश्चित रूपले डा. सिंहको व्यक्तित्वको वरिपरि घूमिरहेको छ। डा. सिंहको परिवारमा उनको पत्नी श्रीमति गुरशरण कौर र उनका तीन छोरीहरू छन्।

डा. सिंहको महत्त्वपूर्ण उतर चढाव[सम्पादन गर्नुहोस्]

  • १९८७ - पद्मविभूषण
  • १९९० देखी १९९१ - भारतीय प्रधानमन्त्रीको आर्थिक सलाहकार
  • १९९१ - नरसिंह रावको नेतृत्व वाला काँग्रेस सरकारमा वित्त मन्त्री
  • १९९१ - असमबाट राज्यसभाको सदस्य
  • १९९५ - दोस्रो पल्ट राज्यसभा सदस्य
  • १९९६ - दिल्ली स्कूल अफ इकोनमिक्समा मानद प्रोफेसर
  • १९९९ - दक्षिण दिल्लीबाट लोकसभाको निर्वाचन लडे तर हारे।
  • २००१ - तेस्रो पल्ट राज्य सभा सदस्य र सदनमा विपक्षको नेता

उनले अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषएसियाई विकास बैङ्कको लागि पनि काम गरेका छन्।

पुरस्कार एवं सम्मान[सम्पादन गर्नुहोस्]

भारतको सार्वजनिक जीवनमा डा. सिंहको धेरै वटा पुरस्कारहरू र सम्मानहरूले सम्मानित गरिएको छ। यिनीहरूमा प्रमुख छन्: -

डा. सिंहले धेरै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनहरूमा भारतको प्रतिनिधित्व गरेका छन्। आफ्नो राजनीतिक जीवनमा उनी १९९१बाट राज्य सभाको सांसद रहेका छन्। र १९९८ तथा २००४मा संसदमा विपक्षको नेता रहिसकेका छन्।

बाहिरी कडिहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]