महत

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

महत नेपालमा बसोवास गर्ने एक क्षेत्रिय जाति हो । खास गरेर जुम्ला जिल्लाको महतगाउँबाट उद्गम भएर हाल नेपाल भर फैलिएका महतहरू आज भोली कसैले महतारा, कसैले कठायत लेख्दछन् । जुम्ला महतगाउँका महतहरू गौतम गोत्री हुन् । नेपालमा गौतम गोत्री महतहरूको गर्वयोग्य इतिहास रहेको छ । गौतम गोत्री महतहरूको नेपाल आगमनको इतिहास खोतल्न प्राचिन खस प्रदेश हालको कर्णाली प्रदेशको जुम्ला जिल्लामा पुग्नु पर्ने हुन्छ । जुम्लाको चौघानबाट नेपालका गौतम गोत्री महतहरूको इतिहास आरम्भ हुन्छ । [१]

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

इतिहासकार योगी नरहरीनाथले जुम्लाका महतहरूको इतिहास बारे गरेको खोजको आधारमा महतहरूको इतिहास यस प्रकार रहेको छ :-[१] महत्र थरका तिन भाई धन महत्र, जस महत्र र बम महत्र कन्नौज गढका कल्याल महाराज सिंजापति राजा गणिराजसँग जुम्ला आए । जुम्लामा किराँतहरूको राज्य निष्कृय भएपछि गणिराजले राज गरे । कन्नौज जाने जुम्ला आउने क्रममा कन्नौजमा बसी राज्य गर्नुभन्दा जुम्ला बसी राज्य गर्न उपयुक्त दखेर गणिराज र उनका छोरा कर्णराज जुम्ला आए । यिनी दुवै बाबु छोराको चाकरी गर्न धन महत्र, जस महत्र र बम महत्र तिनै भाई जुम्ला आए । तत्कालिन राजा गणिराजकी स्वास्नी भानमता सुन्दरी थिइन् । एक दिन तिनी भानमतासँग महत्रका तिन भाईहरू हिंडेको देखेर राजा गणिराज रिसाएर महत्रका तिनै भाईको जनै च्याती दिए । उहिले राजाहरूले आफ्नो चाकरी गर्न राखेकालाई दास भन्थे । त्यही क्रममा कल्याल राजा गणिराज भोटका राजासँग लडाईं गर्न भोट ल्हासा चापनी गुम्बा गए । चापनी गुम्बामा १२ वर्ष बसेर महत्र दाजुभाईले राजाको चाकरी गरी उनको सेज ओछ्यान गरी उनको सेवा गरे । १२ वर्ष पछि राजा र महत्र सार्पु गंगा आए । ३ वर्ष सार्पु गंगामा राजाको सेवा चाकरी गरे । १५ वर्ष सेवा चाकरी गर्दा पनि राजा महत्रबाट खुसी भएनन् । राजाको रिस मेटिएन । १५ वर्ष पछि जुम्ला कर्णालीको भट्ट्या चौड आए । ७ वर्ष निर्मल काया गरेर बसे । महतहरूले भट्ट्या चौडमा पनि राजाको सेवा गरे । त्यती गर्दा पनि राजाको रिस मेटिएन त्यसपछि छिनासोम आए । त्यो बेलामा पानी माटो तौल्ने र जहाँ पानी र माटोको तौल बराबर हुन्छ त्यस ठाउँलेई बस्न लायक मान्ने चलन थियो । उपयुक्त पानी भएमा पानी खाने र उपयुक्त माटो भए त्यहीं बस्ने चलन थियो । छिना सिमको पानी माटो तौल्दा केही उपयुक्त नभेएकाले राजाका छोराले पानी खाएनन् । पानी तौल्न महतलाई खटाएका थिए । उपयुक्त पानी छिटो नभेटिए पछि पानी प्यासले गणिराजका पुत्र कर्णराज कार्तिक कृष्ण एकादशीका आइतवारका बेलुका मुर्छा परेर मरे । राजाका छोरा मरेपछि महका तिन भाई बम महत्र, जस महत्र र धन महत्रले कर्णराजलाई मसान जप गरेर जिउँदाए । मरेर मसान घाट लिएका पुत्र कर्णराजलाई जिउँदाएर ल्याएको देखेर गणिराज महत्रबाट खुसी भए । त्यसपछि राजाले च्यातेको महत्रको जनै फेरी लगाइ दिनुको साथै महतसँगका राजाका रिस मेटिए । यसरी गणिराज खुसी भएर महत्रहरूलाई जुम्लाको खालाचौर भन्ने ठाउँ भन्दा माथी, करौल्या मुल भन्दा तल, पहाडखोला भन्दा यता र हल्याजुडो भन्दा उताको सिंग्याचौड बगड भन्ने ठाउँको ३ भाग मध्य १ भाग देविदास देवकोटाको र २ भाग महत्रको भनि राजाबाट हुकुम भइ जग्गा दिइ आलो पाए । राजाको अति चाकरी गरेकाले पिपलगाउँ बेसारी ढुस्को भन्दा तल दानसाँगु भन्दा माथी आरनखोलादेखि पूर्व यति ३ भाग मध्य १ भाग हिरॆ दसौंदी र जस महत्रले पाए । यसरी महतलाई सिंजाका राजाले त्यस ठाउँमा बसाली विर्ता दिएर राखेका हुन् भन्ने कुरा कर्णाली प्रदेशका इतिहासकार योगी नरहरीनाथले पुष्टी गरेका छन् । महतहरू कन्नौज गढबाट आएको तिथी मिति नखुले पनि सिंजा कल्याल राजाको इतिहास पहिल्याउँदा महत्रबाट महत भइ आएको इतिहास लुकेको छैन । [१]

महतहरूको विभिन्न ठाउँमा बस्ती[सम्पादन गर्ने]

जुम्ला जिल्ला महतगाउँमा स्थाइ बसोवास भएका महतहरू मुलतः गौतम गोत्री, तिन प्रवर, मध्यनी शाखा, सुक्ल यजुर्वेद भएका क्षत्रिय हुन् । नेपाल अधिराज्यको एकिकरणको शिलशिलामा प्रशासनिक तथा सैनिक सेवामा संलग्न रही महत्वपूर्ण योगदान गरेकाले कार्यक्षमताको मुल्यांकन गरी जुम्लाका महतहरूलाई आफुसँगै पूर्वी नेपाल तर्फ लगेको देखिन्छ । यसरी फौज तथा विभिन्न सरकारी कार्यमा जुम्लाबाट अन्यत्र (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण) लागेका महतहरूलाई आफुसँगै लिने राजा-महाराजाहरू तथा अधिकारीहरूले आफ्नै गाउँमा जमिन वा विर्ता दिइ राखेको र कतिपय अवस्थामा आफ्नै गोत्र दिएर भाई बनाएको पनि पाइन्छ । राजकाज तथा सामाजिक कार्यमा आफुलाई सहयोग होस् भनि महतहरूलाई आफ्नै गोत्र दिई भाई बनाएका घटनाहरू देखिएका छन् । यही कारणले जुम्लाबाट गएका गौतम गोत्री महतहरू काठमाडौं, नुवाकोट, रामेछाप, काभ्रे, ललितपुरभक्तपुरमा पुग्दा गौतम गोत्र छोडेर अन्य गोत्र धारण गरेको देखिन्छ । यस्तै जुम्लाको महतगाउँबाट जुम्लाकै अन्यत्र गाउँमा जाने तथा कालिकोट, डोल्पाहुम्ला जिल्लाको विभिन्न गाउँमा रहेका महतहरूले वैवाहिक सम्बन्ध एवं बकसपत्रबाट अंश प्राप्त गरेका कारण आफ्नो गौतम गोत्र छोडी अन्य गोत्र धारण गरेको देखिन्छ । यो कुराहरू नेपाल अधिराज्य भर बसोवास गर्ने महतहरूको महत वंशिवली पुस्ट्याई गर्दछ । [१]

दैलेख सोतका महतहरू[सम्पादन गर्ने]

हालको जुम्ला जिल्ला सदरमुकाम चौघान महतबाडा भन्ने ठाउँमा महतहरूको बसोवास रहेको थियो । तिनै महतहरू मध्यबाट एकजना नरिमान महत नामका व्याक्ति जुम्ला जिल्लाको माल कार्यालमा कार्यालय प्रमुख थिए । कारणवस तिनै नरिमान महतले राणाकालमा दैलेख जिल्लाको माल कार्यालयमा हाकिम भई काम गरे । त्यो बेलामा दैलेख जिल्लाको माल कार्यालय सोत गाउँमा रहेको थियो । त्यही सोत गाउँमा कठायतहरूको बस्ती थियो । त्यो बस्तीमा एकजना कठायत मुखिया थिए । मुखियाकी दुईवटी स्वास्नी थिए । जेठीको नाम धर्मेनी साउनी र कान्छीको नाम विन्द्रा साउनी थियो । दुई स्वास्नी भएका मुखिया गाउँ घरको तिरोभारो उठाई जग्गा जमिनको काम गर्दथे । कुनै समयमा त्यो कठायत गाउँमा हैजा आयो । हैजामा त्यो गाउँका मुखिया कठायतको मृत्यु भयो । मुखियाकी स्वास्नीहरू बचिन् । जेठी पट्टिबाट एक छोरी र कान्छी पट्टीबाट एक लाटो छोरा मात्र बचेका थिए । गाउँका मान्छेहरू हैजाको कारण कोही मरे र कोही हैजाको डरले गाउँ नै छोडेर टाढा गएकाले गाउँ खाली भएको थियो । यसरी गाउँ खाली हुँदा मुखियाकी दुवै स्वास्नीहरूलाई जिवन धान्न र आफ्नो छोरा छोरी पाल्न निकै समस्या भयो । मुखियाकी स्वास्नीहरूले आफुलाई सहारा दिने मान्छे खोजीरहेकी थिइन् । त्यो खबर नरिमान महतले थाह पाएर दुःखीको दया गर्ने वाचा गरी आफु त्यो गाउँको मुखिया भई ति दुवै मुखियाकी स्वास्नी र उनको घरमा भएको धन सम्पती सहित राखेर आफ्नो जिवनोपार्जन गर्ने निर्णय गरे । कठायतको मुखेली लगेर बसेकाले नरिमानका सन्तानहरूले अहिले सम्म पनि आफुलाई कठायत नै लेख्ने गरेका छन् । हाल तिनै नरिमानकी दुईटी स्वास्नीबाट दैलेख जिल्लाको नारायण नगरपालिका वडा नंवर ५ सोत गाउँमा कठायत लेख्ने महतहरूका ३४ घर धुरी रहेका छन् भने त्यहाँबाट बसाइसराई गरी हाल महेन्द्र नगर, चाँदनी, सुर्खेत, छिन्चु, कोहलपुर, रम्भापुरमा र टिकापुरमा छरिएर रहेका छन् । [१]

कालिकोट फुकोटका महतहरू[सम्पादन गर्ने]

जुम्लाका महतहरू जुम्लाबाट यताउता सर्ने क्रममा विक्रम संवत १९८१ सालमा महत थरका व्याक्ति प्रहरी भएर कालिकोट जिल्लाको फुकोट गाविस अन्तरगत पर्ने फुकु गाउँमा आएर बसेका हुन् । अहिले त्यो ठाउँमा महतहरूको एक गाउँ नै बनेको छ । [१]

महत खानदानका केही विशिष्ठ व्याक्तिहरू[सम्पादन गर्ने]

हालको जुम्ला जिल्लाको महतगाउँ लगायत अन्य विभिन्न गाउँमा बसोवास गर्ने महतहरूको करिब ६०० जति घरधुरीमा करिब ४००० जति जनसङ्ख्या रहेको छ । महतहरू आफू बसोवास गर्ने ठाउँको विकास निर्माणका लागि उच्चस्तरीय सामाजिक सेवा गर्ने भावना राख्ने प्रवृत्तिका भएका कारण नेपालको २००७ सालको प्रजातान्त्रीक क्रान्ति कर्णालीमा २००८ सालमा क्रान्ति भएको थियो । सो क्रान्तिको अगुवाइ जय बहादुर महत, श्रीराम महत, लक्ष्मिमान महत लगायतका व्याक्तिले गरेको हुँदा अगवाइ गर्ने मध्य जयबहादुर महतलाई बडाहाकिम, श्रीराम महत समेत अन्यलाई भूमिका निर्वाह गरे बमोजिम विभिन्न पदमा तत्अवस्थामा विभिन्न पद सहितको जिम्मेवारी दिई पजनी गरिएको थियो । प्रजातान्त्रिक क्रान्तिमा सहभागी नहुने तर पदको लालच मात्र राख्ने जुम्ला जिल्लाका अदनसिंह कठायतले कुनै पद तथा जिम्मेवारी नपाएको कारणबाट राणाकालिन बडाहाकिमसँग मिलेर सिमित मान्छे जम्मापारी प्रजातान्त्रिक क्रान्तिको विरुद्धमा प्रतिक्रान्ति गरी प्रजातान्त्रिक क्रान्तिबाट नियुक्त भएका जनप्रतिनिधिहरूलाई थुनक्षक गराएकोमा केही दिनपछि केन्द्रबाट हस्तक्षप भई तत्अवस्थाको परिस्थितिलाई हेरी पूनर्वहाल गरिएको थियो । [१] अहिले जुम्ला जिल्लाको महतगाँउ कर्णाली अञ्चल, जुम्ला जिल्ला महतगाउँ गाविसमा परिणत भएको छ । महतहरूमा सर्व प्रथम जयबहादुर महत २०१५ सालको संसदिय आम निर्वाचनमा क्षेत्र नंवर ७३ बाट सांसद निर्वाचित भएका थिए । उनि २०१७ सालमा भएको शाही कु पछि सांसद पदबाट हटेका थिए । तत् पश्चात २०२४ सालमा हरिश्चन्द्र महत राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यमा निर्वाचित भई विभिन्न विभागिय मन्त्रमा रहनुका साथै नेपालको पहिलो जलस्रोत मन्त्रीसमेत भए । पछिल्लो कालमा राजाको सल्लाहकारको रुपमा रहनेगरी राजसभा स्थायी सदस्य भई सेवा गरेका थिए । त्यस्तै २०४८ सालको प्रजातन्त्रपछिको पहिलो निर्वाचनमा जुम्ला जिल्लाबाट डिल्लिबहादुर महत सांसदमा निर्वाचित हुनुका साथै २०६७ सालमा शान्ति तथा पुनः निर्माण राज्यमन्त्री भई देशको सम्पूर्ण राजनिती प्रक्रिया र शासन व्यवस्थापनको परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरी प्रजातान्त्रिक व्यवस्था पछिको राज्यको औपचारिक जिम्मेवारो बहन गरेका थिए । हाल देशभरि रहेको महतहरूको अवस्थालाई दृष्टिगत गरी उनीहरूको सम्पूर्ण सूचना संकलन तथा आपसी हितका निमित्त अग्रिणी भूमिका निर्वाह गर्दै अग्रज भरतराज महतबाट महत वंशावली तयार पारी त्यसलाई प्रकाशित एवं प्राप्त भएका थप विवरण समावेस गरी पुनः प्रकाशन गर्ने कार्य भईरहेको छ भने महत समाज को विधिवत संस्था दर्ता गरी संस्थाको अध्यक्षको रुपमा कुशेन्द्रबहादुर महतले महतसँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यहरू गरी रहेका छन् । [१]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ १.२ १.३ १.४ १.५ १.६ १.७ गौतम गोत्र एकता समाज द्वारा प्रकाशित पुस्तक गौतम गोत्र वंश परिचय पहिलो संस्करण लेखक- राजेश कुमार बटाला

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]