परशुराम अवतार

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
चित्र:परशुराम.gif
परशुराम अवतार

हिन्दू धर्मका अनुसार परशुरामलाई भगवान् विष्णुका १० मुख्य अवतारहरुम छैठौँ अवतार मानिएको छ। परशुरामसँग परशु (बन्चरो) भएकोले उनको नाम परशुराम भएको मानिन्छ। परशुरामका पिताको नाम ऋषि जमदग्नि र माताको नाम रेणुका थियो। परशुराम एक ऋषिपुत्र भए पनि उनमा क्षत्रीय गुणहरु थिए। परशुरामले २१ पटक पृथ्वीका क्षत्रीहरुको संहार गरेका थिए।

परशुरामको कथा[सम्पादन गर्ने]

परशुरामले शुक्राचार्य, बृहस्पति, ब्रह्माजीशिवजीसँग प्राचीन कालको धनुर्विद्या सिकेका थिए । परशुराम भगवान शिवजीलाई आफ्ना परम गुरु मान्थे । परशुरामलाई एक सच्चा पितृ बचन पालन गर्ने मान्छेको रुपमा पनि लिइएको छ । किन भने उनले पिता जमदग्निको आज्ञाअनुसार आफ्नी माता रेणुकाको हत्या गरेका थिए । एक दिन गन्धर्वहरूको जल विहार देखेर रेणुका मोहित भइन् भन्ने कारणले ऋषि जमदग्निले परशुरामलाई उनकी माता रेणुको हत्या गरिदिने आज्ञा दिएका थिए । परशुरामले पनि निस्संकोच पितृ आज्ञा पालन गर्न रेणुकाको गर्धन काटेका थिए । पछि गएर जमदग्निले खुसी हुँदै आफ्नो आज्ञाको पालना गरेकोमा परशुरामलाई मागेअनुसारको बरदान दिने वाचा गरे । तब परशुरामले आफ्नी मरेकी आमाको पुनर्जीवन मागे । यो देखेर जमदग्निले आफ्नो योग शक्तिले रेणुकालाई जीवित गराए । मातृबधको प्रायश्चित्तका लागि परशुरामले विभिन्न तीर्थहरूको भ्रमण गरेका थिए । परशु राम माता पिताका सच्चा भक्त थिए ।

परशुरामले गरेका कामहरु[सम्पादन गर्ने]

कार्तविर्य अर्जुन

एक दिन जमदग्नीको आश्रममा सिकार खेल्दै हैहय क्षत्री वंशका कार्तविर्य अर्जुन नाम गरेका राजा आफ्नो सेना सहित आए । ऋषी जमदग्नीले पनि उनिहरूको राम्रो स्वागत गरे । राजा कार्तविर्यका सेनाको स्वागतको लागि चाहिने सबै सामान आश्रमम पालिएकी एक गाईबाट प्राप्त भएको थियो । यो देखेर राजा कार्तविर्यको मनमा ऋषीबाट ति गाई प्राप्त गर्ने विचार आयो । राजाले ऋषीसँग पहिले त गाई मागे तर जमदग्नीले आफ्नो जीवन यापन चलाएकी यी गाई न दिने आग्रह गरे । यो सुनेर राजा कार्तविर्यले आफ्नो सेनालाई गाई लुटेर लिने आदेश दिए । राजाको आज्ञानुशार सेनाले ऋषी जमदग्नीलाई बन्धक बनाएर गाई लुटेर गए । त्यो बेला परशुराम आश्रममा थिएनन् । जब परशुराम आश्रममा आए तब सबै कुराहरू थाहा पाएर राजा कार्तविर्यको राज्यमा गए । राजा कार्तविर्यका हजारवटा हातहरू थिए । परशुरामले राजा कार्तविर्यसँग युद्ध गरे । परशुरामले राजा कार्तविर्यका हजारवटा हातलाई काटेर दुइटा हातहरू मात्र राखे । अब तँलाई मानव बनाएँ आज देखि दानवता छोडेर मानवतामा परिणत हुनु भनेर आफ्नो गाई लिएर परशुराम आश्रममा फर्किए । त्यसपछी परशुराम मातृबधको पापबाट मुक्ती पाउनकोलागी तिर्थयात्रामा गएको मौका पारी राजा कार्तविर्यका छोराहरूले ऋषी जमदग्नीलाई मारेर गाई लिएर गए । परशुराम आश्रममा फर्किए पछि रेणुकाले सबैकुरा भनेर बिलाप गर्न थालिन् । रेणुका छाती पिटेर रुन लागीन् । यो देखेर परशुरामलाई साह्रै रिश उठ्यो जति पटत रेणुकाले छाती पिटेकी छन् । त्यति पटक क्षेत्रीहरुको विनास गर्ने परशुरामले आफ्नी मातालाई बचन दिए । यसरी रुँदा रेणुकाले २१ पटक छाती पिटेकी थिइन् । त्यसैले परशुरामले पनि २१ पटक पृथ्वीमा घुमे सबै क्षेत्रीयहरुको नाश गरे । सबै क्षेत्रीय स्त्रीहरूलाई ब्राह्मणद्वार सन्तानोत्पत्न गराए । यसै गरी परशुरामले पृथ्वीमा बढेका पापीहरूलाई नष्ट गरेर नयाँ धर्मको स्थापना गरे । त्रेतायुगमा भगवान रामसँगको मिलन पछि परशुरामको तेज रामले आफुमाथी लगेर परशुरामलाई एक सामान्य ऋषीको रुपमा राखिदिएका थिए ।[१]

परशुराम राजा प्रसेनजितकी पुत्री रेणुका र भृगुवंशीय जमदग्निका पुत्र तथा विष्णुका अवतार र शिवका परम भक्त थिए । यिनलाई शिवबाट विशेष परशु (बन्चरो) प्राप्त भएको थियो । यिनको नाम त राम हो तर शंकर द्वारा प्रदत्त अमोघ परशुलाई सदैव धारण गरिरहने कारणले यिनलाई परशुराम भनिन्थ्यो । विष्णुका दस अवतारहरू मध्ये छैठो अवतार, जो वामन एवं रामचन्द्रको मध्येमा गनिन्छन । जमदग्निको पुत्र भएको कारण यिनला 'जामदग्न्य' पनि भनिन्थ्यो । यिनको जन्म अक्षय तृतीया अथवा वैशाख शुक्ल तृतीयाका दिन भएको थियो । अत: यस दिन व्रत गर्ने र उत्सव मनाउने प्रथा छ । परम्परा अनुसार उनले क्षत्रिहरूको २१ पटक विनाश गरेका थिए । क्षत्रिहरूको अहंकारपूर्ण दमनबाट विश्वलाई मुक्ति दिलाउनको लागी इनको जन्म भएको थियो । परशुरामले शस्त्र विद्या द्रोणाचार्यबाट सिकेका थिए ।

मातृ-पितृ भक्त परशुराम[सम्पादन गर्ने]

परशुरामकी माता एक दिन कलश लिएर जल भर्नकोलागी नदीमा गइन् । त्यहाँ गंधर्व चित्ररथ अप्सराहरूका साथमा जलक्रीडा गरिरहेका थिए । उनलाई देख्दा रेणुका यती तन्मय भइन् कि जल ल्याउन ढिलो भयो तथा यज्ञको समय व्यतीत भइ सक्यो । उनको मानसिक स्थिति देखेर जमदग्निले आफ्ना छाराहरूलाई रेणुकाको वध गर्नको लागी भने । परशुरामको अतिरिक्त अरु कुनै पनि छोराहरूले यस्तो गर्नको लागी तयार भएनन् । पिताको आदेश भएपछी परशुरामले माताको वध गरे । पिता प्रसन्न भएपछी उनले वरदान स्वरूप आफ्नी माता जीवित हुने बरदान मागे ।

पिताबाट प्राप्त वरदान[सम्पादन गर्ने]

परशुरामका पिताले क्रोधको आवेशमा पटक पटक आफ्ना चारवटा छोराहरूलाई माताको हत्या गर्ने आदेश दिए । परशुरामको अतिरिक्त अरू कुनै छोरा पनि माताको बध गर्न तयार भएन । अत: जमदग्निले सबैलाई संज्ञाहीन गरीदिए । परशुरामले पिताको आज्ञा मानेर माताको शीर काटे । पिताले प्रसन्न भएर वर माग्न भने तब उनले चार वरदान मागे-

माता पुनर्जीवित हउन् , उनलाई मरेको स्मृति न रहोस्, भाई चेतना-युक्त हउन् र म परमायु होऊँ । जमदग्निले उनलाई चारैवटा वरदान दिए ।

क्रोधी स्वभाव[सम्पादन गर्ने]

दुर्वासाकै भाँति यि पनि आफ्नो क्रोधी स्वभावको लागी विख्यात छन् । एक पटक कार्तवीर्यले परशुरामकृ अनुपस्थितिमा आश्रम उजाडेका थिए, जसबाट परशुरामले क्रोधित भएर उसका सहस्त्र भुजाहरूलाई काटे । कार्तवीर्यका सम्बन्धिहरूले प्रतिशोधको भावनाबाट जमदग्निको वध गरे । यसमा परशुरामले २१ पटक पृथ्वीलाई क्षत्रिय-विहीन गर्दिए । प्रत्यक पटक मारिएका क्षत्रियहरूकी पत्निहरू जीवित रहे र नयाँ पीढीलाई जन्म दिए र पाँच तालहरूलाई रगतले भर दिए । अंतमा पितरहरूको आकाशवाणी सुनेर उनले क्षत्रिहरूसंग युद्ध गर्न छोडेर तपस्यामा ध्यान लगाए । रामावतारमा रामचन्द्रद्वारा शिवको धनुष भाँचेकोमा परशुराम क्रुद्ध भएर आएका थिए । उनले परीक्षाको लागी उनको धनुष रामचन्द्रलाई दिए । जब रामले धनुषमा ताँदो चढाइ दिए तब परशुरामले रामचन्द्र विष्णुको अवतार हुन् भन्ने थाह पाए । यसैले उनको वन्दना गरेर तपस्या गर्न गए । 'कहि जय जय रघुकुल केतू । भुगुपति गए बनहि तप हेतु ॥' [२]

रामको पराक्रमको परीक्षा[सम्पादन गर्ने]

रामको पराक्रम सुनेर परशुराम अयोध्या गए । दशरथले उनको स्वागतार्थ रामचन्द्रलाई पठाए । उनलाई देख्ने वित्तिकै परशुरामले उनको पराक्रमको परीक्षा लिन चाहे । अतः उनलाई क्षत्रिय संहारक दिव्य धनुषको ताँदो चढाउनको लागी भने । रामले धनुषमा ताँदो चढाएको देखेर उनलाई धनुषमा एक दिव्य बाण चढाएर देखाउनु भने । रामले त्यो बाण धनुषमा चढाएर परशुरामको तेजमा छोडदिए । बाण उनको तेज खोसेर पुनः रामको पासमा फर्केर आयो । रामले परशुरामलाई दिव्य दृष्टि दीए । जसबाट उनले रामको यथार्थ स्वरूपको दर्शन गरे । परशुराम एक वर्षसम्म लज्जित, तेजहीन तथा अभिमानशून्य भएर तपस्यामा लागीरहे । तदनंतर पितरहरूको प्रेरणा पाएर उनले वधूसर नामक नदीको तीर्थमा स्नान गरेर आफ्नो तेज पुनः प्राप्त गरे ।

परशुराम कुण्ड[सम्पादन गर्ने]

भारतको आसाम राज्यको उत्तरी-पूर्वी सीमामा जहाँ ब्रह्मपुत्र नदी भारतमा प्रवेश गर्छ, त्यहाँ परशुराम कुण्ड छ । यसै कुण्डमा तपस्या गरेर उनले शिवजीबाट परशु प्राप्त गरेका थिए । त्यसै ठाउँमा त्यसलाई विसर्जित गरेका थिए । परशुराम जी सात चिरंजीविहरू मध्ये एक हुन् । इनको पाठ गर्नाले दीर्घायु प्राप्त हुन्छ । परशुराम कुण्ड नामक तीर्थस्थानमा पाँच कुण्ड बनेका छन् । परशुरामले समस्त क्षत्रिहरूको संहार गरेर ति कुण्डहरूको स्थापना गरेका थिए तथा आफ्नो पितृहरूबाट क्षेत्रिय संहारको पापबाट मुक्त हुने वर प्राप्त गरेका थिए ।

रामकथामा परशुराम[सम्पादन गर्ने]

चारैवटा पुत्रहरूको विवाह उपरान्त राजा दशरथ आफ्नो विशाल सेना र छोराहरूका साथमा अयोध्या पुरीकालागी हिंडे । मार्गमा अत्यन्त क्रुद्ध तेजस्वी महात्मा परशुराम भेटिए । उनले रामसंग भने कि परशुरामले उनको पराक्रम गाथा सुनेका छन् तर राम उनको हाथको धनुष चढाएर दिखाउन् । तदुपरान्त उनको पराक्रमबाट संतुष्ट भएर उनि रामलाई द्वंद्व युद्धको लागी आमंत्रित गर्ने छन् । दशरथका अनेक प्रयत्नहरूका उपरान्त पनि ब्राह्मणदेव परशुरामलाई शान्त भएनन् । परशुरामले भने 'विश्वकर्माले अत्यन्त श्रेष्ठ कोटिका दुइवटा धनुषहरूको निर्माण गरेका थिए । त्यस मध्ये एक त देवताहरूले शिवलाई अर्पित गरेका थिए र अर्को विष्णुलाई दिए । एक पटक देवताहरूले शिव र विष्णु मध्ये कुन बलबान छ र कुन निर्बल छन् भनेर ब्रह्माजीलाई सोधेकाले ब्रह्माले मतभेद स्थापित गर्दिए । फलस्वरूप विष्णुको धनुष टंकारका सम्मुख शिव धनुष शिथिल परेको थियो । अतः पराक्रमको वास्तविक परीक्षा यसै धनुषबाट हुन सक्छ । शान्त भएपछी शिवले आफ्नो धनुष विदेह वंशज देवरातलाई र विष्णुले आफ्नो धनुष भृगुवंशी ऋचकलाई धरोहरको रूपमा दिएका थिए । यो मसँग सुरक्षित छ ।'

परशुरामको कुरा सुनेर रामले क्रुद्ध भएर उनको हाथबाट धनुष बाण लिएर चढाए र भने - 'विष्णुबाण व्यर्थ जान सक्दैन । अब यसको प्रयोग कहाँ गर्ने ?' परशुरामको बल तत्काल लुप्त भयो । उनको कथनानुसार रामले बाणको प्रयोग परशुरामको तपोबलबाट जीतेका अनेक लोकहरूमा गरे, जो कि नष्ट भएर गए । परशुरामले भने - 'हे राम, तपाइँ निश्चय नै साक्षात विष्णु हुनुहुन्छ ।' तथा परशुरामले महेन्द्र पर्वतकालागी प्रस्थान गरे । राम आदि अयोध्या गए । उनले यो धनुष वरुण देवलाई दिए । परशुरामले छोडेको सेना पनि राम आदिको साथमा प्रस्थान गरे ।

पिताको आदेश[सम्पादन गर्ने]

नारायणले नै भृगुवंशमा परशुरामका रूपमा अवतार धारण गर्नुभएको थियो। उहाँले जंभासुरको मस्तक विदीर्ण तुल्याउनु भएको थियो। शतदुंदभिलाई बध गर्नुभयो। उहाँले युद्धमा हैहयराज अर्जुनलाई बध गर्नुभएको थियो र केवल धनुषको सहायता लिई सरस्वती नदीको तटमा हजारौं ब्राह्मणवेशका क्षत्रियहरूलाई मार डाला। एक बार कार्तवीर्य अर्जुन ने बाणहरुबाट समुद्र को त्रस्त कर किसी परन्माश गर्नुभएको थियो वीर के विषय में पूछा। समुद्र ने उनलाई परशुरामसंग लडने को कहा। परशुराम को उसने अपने व्यवहारबाट बहुत रुष्ट कर दिया। अतः परशुराम ने उसकी हजार भुजाएँ काट डालीं। अनेक क्षत्रिय युद्धको लागी आ जुटे। परशुराम क्षत्रिहरुसंग रुष्ट हो गये, अतः उन्होंने इक्कीस बार पृथ्वी को क्षत्रिय विहीन कर डाला। अंतमा पितरों की आकाशवाणी सुनकर उन्होंने क्षत्रिहरुसंग युद्ध करना छोडकर तपस्या की ओर ध्यान लगाया।

वे सौ वर्षों तक सौम नामक विमान पर बैठे हुए शाल्वसंग युद्ध करते रहे किंतु गीत गीत गाती हुई नग्निका (कन्या) कुमारियों को मुखबाट यह सुनकर कि शाल्व का वध प्रद्युम्न र साँब को साथ लेकर विष्णु करेंगे, उन्हें विश्वास हो गया, अतः वे त्यहिदेखी वनमा जाकर अपने अस्त्र शस्त्र इत्यादि पानीमा डुबोकर कृष्णावतार की प्रतीक्षामा तपस्या करने लगे।

परशुराम र यज्ञ[सम्पादन गर्ने]

परशुराम ने अपने जीवनकालमा अनेक यज्ञ किए। यज्ञ गर्नको लागी उन्होंने बत्तीस हाथ ऊँची सोने की वेदी बनवायी थी। महर्षि कश्यप ने दक्षिणमा पृथ्वी सहित उस वेदी को ले लिया तथा फिर परशुरामसंग पृथ्वी छोडेर जानको लागी कहा। परशुराम ने समुद्र पीछे हटाकर गिरिश्रेष्ठ महेंद्र पर निवास किया।

राम र परशुराम[सम्पादन गर्ने]

भृगुनंदन परशुराम क्षत्रियों का नाश गर्नको लागी सदैव तत्पर रहते थे। दशरथ पुत्र राम का पराक्रम सुनकर वे अयोध्या गये। दशरथ ने उनके स्वागतार्थ रामचन्द को भेजा। उन्हें देखते ही परशुराम ने उनके पराक्रम की परीक्षा लेनी चाही। अतः उन्हें क्षत्रिय संहारक दिव्य धनुष की प्रत्यंचा चढाउनको लागी कहा। राम के ऐसा कर लेने पर उन्हें धनुष पर एक दिव्य बाण चढाकर देखाउनको लागी कहा। राम ने वह बाण चढाकर परशुराम के तेज पर छोड दिया। बाण उनके तेज को छीनकर पुनः राम के पास लौट आया। राम ने परशुराम को दिव्य दृष्टि दी। जसबाट उन्होंने राम के यथार्थ स्वरूप के दर्शन किये। परशुराम एक वर्ष तक लज्जित, तेजहीन तथा अभिमानशून्य होकर तपस्यामा लगे रहे। तदनंतर पितरों बाट प्रेरणा पाकर उन्होंने वधूसर नामक नदी के तीर्थ पर स्नान करके अपना तेज पुनः प्राप्त किया।

गाधि र ऋचीक[सम्पादन गर्ने]

गाधि नामक महाबली राजा अपने राज्य का परित्याग करके वनमा चले गये। वहाँ उनकी एक पुत्री हुई जिसका वरण ऋचीक नामक मुनि ने किया। गाधि ने ऋचीकसंग कहा कि कन्या की याचना करते हुए उनके कुलमा एक सहस्र पांडुबर्णी अश्व, जिनके कान एक ओर से काल हों, शुल्क स्वरूप दिये जाते हैं, अतः वे शर्ते पूरी करें। ऋचीक ने वरुण देवताबाट उस प्रकार के एक सहस्र घोडे प्राप्त कर शुल्कस्वरूप प्रदान किये। गाधि की सत्यवती नामक पुत्री का विवाह ऋतीकसंग हुआ।

जन्म कथा[सम्पादन गर्ने]

भृगुले आफ्नो पुत्रको विवाहका विषयमा थाह पाएर धेरै प्रसन्न भए तथा आफ्नी पुत्रवधूसँग वर माँग्नकोलागी भने । उनसंग सत्यवतीले आफ्नो तथा आफ्नी माताको लागी पुत्र जन्मको कामना गरिन् । भृगुले उनी दुवैलाई चरु भक्षणार्थ दिएर भने कि ऋतुकालका उपरान्त स्नान गरेर सत्यवतीले गूलरको रुखमा र उनकी माताले पीपलको रुखमा आलिंगन गरे भने दुबै जनालाई पुत्र प्राप्त हुने छन् । आमा-छोरीले चरु खाँदा फेर बदल भयो । दिव्य दृष्टिबाट देखर भृगु पुनः वहाँ आए तथा उनले सत्यवतीसंग भने कि तिम्री माताको पुत्र क्षत्रिय भएर पनि ब्राह्मणोचित व्यवहार गरला तथा तिम्रो छोरो ब्राह्मणोचित भएर पनि क्षत्रियोचित आचार-विचार वाला होला । धेरै अनुनय-विनय गर्दा भृगुले माने कि सत्यवतीको छोरो ब्राह्मणोचित रहला किंतु नाती क्षत्रियहरूको जस्तो कार्य गर्ने वाला होला ।

सत्यवतीका पुत्र जमदग्नि मुनि भए । उनले राजा प्रसेनजितकी पुत्री रेणुकासंग विवाह गरे । रेणुकाका पाँच पुत्र भए—

रुमण्वान, सुषेण, वसु, विश्वावसु तथा पाँचौं पुत्रको नाम परशुराम थियो । उनै क्षत्रियोचित आचार-विचार वाला पुत्र थिए । एक पटक सद्यस्नाता रेणुका राजा चित्ररथमा मुग्ध भइन् । उनी आश्रममा पुगेपछी मुनिलाई दिव्य ज्ञानबाट समस्त घटना ज्ञात भयो । उनले क्रोधका आवेशमा आएर पटक पटक आफ्नो चार छोराहरूलाई माताको हत्या गर्ने आदेश दिए । किंतु कोही पनि तयार भएन । जमदग्निले आफ्नो चारै पुत्रहरूलाई जडबुद्ध हुने श्राप दिए । परशुरामले तुरन्त पिताको आज्ञाको पालन गरे । जमदग्निले प्रसन्न भएर उनलाई वर माग्नको लागी भने । परशुरामले पहिलो वरमा माताको पुनर्जीवन मागे र फेरी आफ्ना भाईहरूलाई क्षमा दिनको लागी भने । जमदग्नि ऋषिले परशुरामसंग भने कि उनी अमर रहने छन् । एक दिन जब परशुराम बाहिर गएका थिए त्यो समयमा कार्तवीर्य अर्जुन उनको कुटिमा आए । युद्धको मदमा उनले रेणुकाको अपमान गरे तथा उनका बाछाहरूलाई हरण गरेर गए । गाई बाँ बाँ गर्दै रहेकी थिइन् । परशुरामले थाह पाएपछी क्रुद्ध भएर उनले सहस्रबाहु हैहयराजलाई मारे । हैहयराजका पुत्रले आश्रममा धावा बोले तथा परशुरामको अनुपस्थितिमा मुनि जमदग्निलाई मारे । परशुराम घर पुगेपछी धेरै दुखी भए तथा पृथ्वीलाई क्षत्रियहीन गर्ने संकल्प गरे । अतः परशुरामले एक्काइस पटक पृथ्वीका समस्त क्षत्रिहरूको संहार गरे । समंत पंचक क्षेत्रमा पाँच रुधिरका कुण्ड भरे । क्षत्रियहरूको रुधिरबाट परशुरामले आफ्ना पृतीहरूको तर्पण गरे । त्यस समयमा ऋचक साक्षात प्रकट भए तथा उनले परशुरामको यस्तो कार्य गर्नबाट रोके । ऋत्विजहरूलाई दक्षिणामा पृथ्वी प्रदान गरे । ब्राह्मणहरूले कश्यपको आज्ञाबाट उस वेदीलाई खंड-खंड गरेर बाँडे, अतः जुन ब्राह्मणले वेदीलाई परस्पर बाँडेर लिएका थिए तिनीहरू खाण्डवायन भनिए ।

कथा: शिव द्वारा दिव्यास्त्र[सम्पादन गर्ने]

बडे होने पर परशुराम ने शिवाराधन किया। उस नियम का पालन करते हुए उन्होंने शिव को प्रसन्न कर लिया। शिव ने उन्हें दैत्यों का हनन करने की आज्ञा दी। परशुराम ने शत्रुहरुसंग युद्ध किया तथा उनका वध किया। किंतु इस प्रक्रियामा परशुराम का शरीर क्षत-विक्षत हो गया। शिव ने प्रसन्न होकर कहा कि शरीर पर जितने प्रहार हुए हैं, उतना ही अधिक देवदत्व उन्हें प्राप्त होगा। वे मानवेतर होते जायेंगे। तदुपरान्त शिव ने परशुराम को अनेक दिव्यास्त्र प्रदान किये, जसबाट परशुराम ने कर्ण पर प्रसन्न होकर उसलाई दिव्य धनुर्वेद प्रदान किया।

जमदग्नि ऋषि ने रेणुका के गर्भबाट अनेक पुत्र प्राप्त किए। त्यसमध्ये सबभन्दा छोटे परशुराम थे। उन दिनों हैहयवंश का अधिपति अर्जुन था। उसने विष्णु के अंशावतार दत्तात्रेय के वरदानबाट एक सहस्र भुजाएँ प्राप्त की थीं। एक बार नर्मदामा स्नान करते हुए मदोन्मत्त हैहयराज ने अपनी बाहुबाट नदी का वेग रोक लिया, फलतः उसकी धारा उल्टी बहने लगी, जसबाट रावण का शिविर पानीमा डूबने लगा। दशानन ने अर्जुन के पास जाकर उनलाई भला-बुरा कहा तो उसने रावण को पकडकर कैद कर लिया। पुलस्त्य के कहने पर उसने रावण को मुक्त कर दिया। एक बार वह वनमा जमदग्नि के आश्रम पर पहुँचा। जमदग्नि के पास कामधेनु थी। अतः वे अपरिमित वैभव क भोक्ता थे। ऐसा देखकर हैहयराज सहस्र बाहु अर्जुन ने कामधेनु का अपहरण कर लिया। परशुराम ने फरसा उठाकर उसका पीछा किया तथा युद्धमा उसकी समस्त भुजाएँ तथा सिर काट डाले।

तीर्थाटन[सम्पादन गर्ने]

उसके दस हजार पुत्र भयभीत होकर भाग गये। कामधेनु सहित आश्रम लौटने पर पिता ने उन्हें तीर्थाटन कर अपने पाप पखाल्नको लागी आज्ञा दी क्योंकि उनकी मतिमा ब्राह्मण का धर्म क्षमादान है। परशुराम ने वैसा ही किया। एक वर्ष तक तीर्थ करके वे वापस आये। उनकी माँ जल का कलश लेकर भर्नको लागी नदी पर गयीं। वहाँ गंधर्व चित्ररथ अप्सराओं के साथ जलक्रीडा कर रहा था। उनलाई देख्दा रेणुका इतनी तन्मय हो गयी कि जल ल्याउनमा विलंब हो गया तथा यज्ञ का समय व्यतीत हो गया। उसकी मानसिक स्थिति समझकर जमदग्नि ने अपने पुत्रों को उसका वध गर्नको लागी कहा। परशुरामको अतिरिक्त कोहि पनि यस्तो गर्नको लागी तैयार नहीं हुआ। पिताको भनाईमा लागेर परशुराम ने माँ र सब भाइयों का वध कर दिया। पिता के प्रसन्न होने पर उन्होंने वरदानस्वरूप उन सबका जीवित होना माँगा, अतः सब पूर्ववत् जीवित तथा स्वस्थ हो गये। हैहयराज अर्जुन के पुत्र निरंतर बदला लेने का अवसर ढूँढते रहते थे। एक दिन पुत्रों की अनुपस्थितिमा उन्होंने ऋषि जमदग्नि का वध कर दिया। परशुराम ने उन सबको मारकर महिष्मति नगरी मा उनके कटे सिरहरुबाट एक पर्वत का निर्माण किया। उन्होंने अपने पिता को निमित्त बनाकर इक्कीस बार पृथ्वी को क्षत्रियहीन कर दिया। वास्तवमा परशुराम श्रीविष्णु के अंशावतार थे, जिन्होंने क्षत्रिय नाशको लागी ही जन्म लिया था। उन्होंने अपने पिता के धड को सिरसंग जोडकर यजन द्वारा उन्हें स्मृति रूप सकल्पमय शरीर की प्राप्ति करवा दी।

श्रीमद्भागवत महापुराणमा वर्णन[सम्पादन गर्ने]

रेणुका के गर्भबाट जमदग्नि ऋषि के वसुमान आदि कई पुत्र हुए। त्यसमा सबभन्दा छोटे परशुरामजी थे। उनका यश सारे संसारमा प्रसिद्ध है। कहते हैं कि हैहयवंश का अन्त करने के लिये स्वयं भगवान ने की परशुराम के रूपमा अंशावतार ग्रहण किया था। उन्होंने इस पृथ्वी को इक्कीस बार क्षत्रियहीन कर दिया। यद्यपि क्षत्रियों ने उनका थोडा-सा ही अपराध किया था-फिर भी वे लोग बडे दुष्ट, ब्राह्मणों के अभक्त, रजोगुणी र विशेष करके तमोगुणी हो रहे थे। यही कारण था कि वे पृथ्वी के भार हो गये थे र इसी के फलस्वरूप भगवान परशुराम ने उनका नाश करके पृथ्वी का भार उतार दिया।

राजा परीक्षित ने पूछा- भगवन! अवश्य ही उस समय के क्षत्रिय विषयलोलुप हो गये थे; परन्तु उन्होंने परशुरामजी का ऐसा कौन-सा अपराध कर दिया, जिसके कारण उन्होंने बार-बार क्षत्रियों के वंश का संहार किया।

श्री शुकदेवजी कहने लगे- परीक्षित! उन दिनों हैहयवंश का अधिपति था अर्जुन। वह एक श्रेष्ठ क्षत्रिय था। उसने अनेकों प्रकार की सेवा-शुश्रूषा करके भगवान नारायण के अंशावतार दत्तात्रेयजी को प्रसन्न कर लिया र उनबाट एक हजार भुजाएँ तथा कोई भी शत्रु युद्धमा पराजित न कर सके- यह वरदान प्राप्त कर लिया। साथ ही इन्द्रियों का अबाध बल, अतुल सम्पत्ति, तेजस्विता, वीरता, कीर्ति र शारीरिक बल भी उसने उनकी कृपाबाट प्राप्त कर लिये थे। वह योगेश्वर हो गया था। त्यसमा ऐसा ऐश्वर्य था कि वह सूक्ष्म-भन्दा-सूक्ष्म, स्थूल-भन्दा-स्थूल रूप धारण कर लेता। सभी सिद्धियाँ उनलाई प्राप्त थीं। वह संसारमा वायु की तरह सब जगह बेरोक-टोक विचरा करता। एक बार गले मा वैजयन्ती माला पहने सहस्त्रबाहु अर्जुन बहुत-सी सुन्दरी स्त्रियों के साथ नर्मदा नदीमा जल-विहार कर रहा था। उस समय मदोन्मत्त सहस्त्रबाहु ने अपनी बाहुबाट नदी का प्रवाह रोक दिया। दशमुख रावण का शिविर पनि त्यहि कतै नजिकैमा नै था। नदी की धारा उलटी बहने लगी, जसबाट उसका शिविर डूबने लगा। रावण अपने को बहुत बडा वीर तो मानता ही था, इसलिये सहस्त्रार्जुन का यह पराक्रम उनलाई सहन नहीं हुआ। जब रावण सहस्त्रबाहु अर्जुन के पास जाकर बुरा-भला कहने लगा, तब उसने स्त्रियों के सामने ही खेल-खेलमा रावण को पकड लिया र अपनी राजधानी माहिष्मतीमा ले जाकर बंदर के समान कैद कर लिया। पीछे पुलस्त्यजी को भनाईमा लागेर सहस्त्रबाहु ने रावण को छोड दिया।

कामधेनुको लागी संघर्ष[सम्पादन गर्ने]

एक दिन सहस्त्रबाहु अर्जुन शिकार खेलने के लिये बडे घोर जंगलमा निकल गया था। दैववश वह जमदग्नि मुनि के आश्रम पर जा पहुँचा। परम तपस्वी जमदग्नि मुनि के आश्रममा कामधेनु रहती थी। उसके प्रतापबाट उन्होंने सेना, मन्त्री र वाहनों के साथ हैहयाधिपति का देखा कि जमदग्नि मुनि का ऐश्वर्य तो मभन्दा पनि भी बढा-चढा है। इसलिये उसने उनके स्वागत-सत्कार को कुछ भी आदर न देकर कामधेनु को ही ले लेना चाहा। उसने अभिमानवश जमदग्नि मुनिसंग माँगा भी नहीं, अपने सेवकों को आज्ञा दी कि कामधेनु को छीन ले चलो। उसकी आज्ञाबाट उसके सेवक बछडे के साथ 'बाँ-बाँ' डकराती हुई कामधेनु को बलपूर्वक माहिष्मतीपुरी ले गये। जब वे सब चले गये, तब परशुरामजी आश्रम पर आये र उसकी दुष्टता का वृत्तान्त सुनकर चोट खाये हुए साँप की तरह क्रोधबाट तिलमिला उठे। वे अपना भयंकर फरसा, तरकस, ढाल एवं धनुष लेकर बडे वेगसंग उसके पीछे दौडे- जस्तो कोहि कसैसंग न दबने वाला सिंह हाथी पर टूट पडे।

सहस्त्रबाहु अर्जुन अभी अपने नगरमा प्रवेश कर ही रहा था कि उसने देखा परशुरामजी महाराज बडे वेगसंग उसी की ओर झपटे आ रहे हैं। उनकी बडी विलक्षण झाँकी थी। वे हाथमा धनुष-बाण र फरसा लिये हुए थे, शरीर पर काला मृगचर्म धारण किये हुए थे र उनकी जटाएँ सूर्य की किरणों के समान चमक रही थीं। उन्हें देखते ही उसने गदा, खड्ग बाण, ऋष्टि, शतघ्नी र शक्ति आदि आयुधों बाट सुसज्जित एवं हाथी, घोडे, रथ तथा पदातियों बाट युक्त अत्यन्त भयंकर सत्रह अक्षौहिणी सेना भेजी। भगवान परशुराम ने कुरै कुरामा अकेले ही उस सारी सेना को नष्ट कर दिया। भगवान परशुरामजी की गति मन र वायु के समान थी। बस, वे शत्रु की सेना काटते ही जा रहे थे। जहाँ-जहाँ वे अपने फरसे का प्रहार करते, वहाँ-वहाँ सारथि र वाहनों के साथ बडे-बडे वीरों की बाँहें, जाँघें र कंधे कट-कटकर पृथ्वीपर गिरते जाते थे।

सहस्त्रबाहु अर्जुन का वध[सम्पादन गर्ने]

हैहयाधिपति अर्जुन ने देखा कि मेरी सेना के सैनिक, उनके धनुष, ध्वजाएँ र ढाल भगवान परशुराम के फरसे र बाणहरुबाट कट-कटकर खूनबाट लथपथ रणभूमिमा गिर गये हैं, तब उसलाई बडा क्रोध आया र वह स्वयं भिडने के लिये आ धमका। उसने एक साथ ही अपनी हजार भुजाहरुबाट पाँच सौ धनुषों पर बाण चढाये र परशुरामजी पर छोडे। परन्तु परशुराम जी तो समस्त शस्त्रधारियों के शिरोमणि ठहरे। उन्होंने अपने एक धनुषपर छोडे हुए बाणहरुबाट नै एक साथ सबको काट डाला। अब हैहयाधिपति अपने हातले पहाड र पेड उखाडकर बडे वेगसंग युद्ध भूमिमा परशुरामजी तर्फ झपटा। परन्तु परशुरामजी ने अपनी तीखी धारवाले फरसे बाट बडी फुर्ती के साथ उसकी साँपों के समान भुजाओं को काट डाला। जब उसकी बाँहें कट गयीं, तब उन्होंने पहाड की चोटी की तरह उसका ऊँचा सिर धड से अलग कर दिया। पिता के मर जाने पर उसके दस हजार लडके डरकर भग गये।

प्रायश्चित[सम्पादन गर्ने]

परीक्षित! विपक्षी वीरों के नाशक परशुरामजी ने बछडे के साथ कामधेनु लौटा ली। वह बहुत ही दु:खी हो रही थी। उन्होंने उनले अपने आश्रम पर लाकर पिताजी को सौंप दिया। र माहिष्मती मा सहस्त्रबाहु ने तथा उन्होंने जो कुछ किया था, सब अपने पिताजी तथा भाइयों को कह सुनाया। सब कुछ सुनकर जमदग्नि मुनि ने कहा- 'हाय, हाय, परशुराम! तुमने बडा पाप किया। राम, राम! तुम बडे वीर हो; परन्तु सर्वदेवमय नरदेव का तुमने व्यर्थ ही वध किया। बेटा! हमलोग ब्राह्मण हैं। क्षमा के प्रभावबाट नै हम संसारमा पूजनीय हुए हैं। र तो क्या, सबके दादा ब्रह्माजी भी क्षमा के बलबाट नै ब्रह्मपद को प्राप्त हुए हैं। ब्राह्मणों की शोभा क्षमा के द्वारा ही सूर्य की प्रभा के समान चमक उठती है। सर्वशक्तिमान भगवान श्रीहरि भी क्षमावानों पर ही शीघ्र प्रसन्न होते हैं।

बेटा! सार्वभौम राजा का वध ब्राह्मण की हत्या भन्दा पनि बढकर है। जाओ, भगवान का स्मरण करते हुए तीर्थों का सेवन करके अपने पापों को धो डालो'।

संदर्भ सामाग्री[सम्पादन गर्ने]

  1. सुब्बा होमनाथ केदारनाथ कृत सुक सागरमा
  2. 'राम चरितमानस', प्रथम सोपानमा २६७ देखी २८४ दोहा सम्म

हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

भगवान विष्णुका अवतारहरू
मुख्य अवताहरू
अन्य अवतारहरू