फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति
बेस्टाइल कब्जा, १४ जुलाई १७८९
स्थान: फ्रान्स
मिति: १७८९ मे ५ - १७९९ नोबेम्बर ९
ढाँचा:Start and end dates
(ढाँचा:Age in months, weeks and days)
परिणाम:
  • फ्रान्सेली राजतन्त्रको अन्त्य
  • प्रजातान्त्रिक र धर्म निरपेक्ष गणराज्यको स्थापना
  • अधिनायकवादी तथा सैन्यवादी शासनको सुरुवात
  • नेपोलियनको उदय

फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति (फ्रान्सेली: Révolution française [ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz]) रेभोलुस्योँ फ्रान्सेज ; १७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको राजनैतिक र सामाजिक उथल-पुथल एवं आमूल परिवर्तनको अवधि थियो जुन १७८९ देखी १७९९ सम्म चल्यो। पछि, नेपोलियन बोनापार्टले फ्रान्सेली साम्राज्यको विस्तारद्वारा केहि अंशसम्म  यस क्रान्तिलाई अघी बढाए । क्रान्तिको फलस्वरूप राजालाई गद्दीबाट हटाइयो , एक गणतन्त्रको स्थापना भयो, रक्तपात पूर्ण संघर्षको समय चल्यो , र अन्ततः नेपोलियनको तानाशाही स्थापित भयो जसबाट यस क्रान्तिको अनेक मूल्य र मान्यताहरू पश्चिमी यूरोप तथा बाहिर प्रसार भयो। यस क्रान्तिले आधुनिक इतिहासको दिशा परिवर्तन गरिदियो । यसबाट विश्वभर  निरपेक्ष राजतन्त्रमा ह्रास आउन शुरू भयो , नयाँ गणतन्त्र एव्ं उदार प्रजातन्त्र स्थापना भयो।

पृष्ठभुमि[सम्पादन गर्ने]

फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस शासन चलेको थियो । फ्रान्समा लुई चौधौं योग्य भए पनि उनका छोरा लुई पन्धौं योग्य थिएनन् । लुई चौधौंको मृत्युपछि सन् १७१५ मा ५ बर्षको उमेरमा लुई पन्धौं गद्दिमा बसेका थिए । उनी अयोग्य , विलासी र अदुरदर्शी थिए । सन् १७७४ मा उनको मृत्यु भएपछी उनका छोरा लुई सोह्रौ २० बर्षको उमेरमा गद्दिमा बसे । यी सबै राजाहरु निरंकुस भएकाले जनताहरु राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक आदि रुपमा शोषित थिए ।

सन् १७८९ मा फ्रान्समा निरंकुस शासन व्यबस्थालाई समाप्त गर्न ठुलो क्रान्ति भयो । उक्त क्रान्तिलाई फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति भनिन्छ ।

कारणहरु[सम्पादन गर्ने]

राजनीतिक कारण[सम्पादन गर्ने]

  • फ्रान्समा धेरै पहिलेदेखि निरंकुस एबम् स्वेच्छाचारी शासन चलेको थियो । शासकहरू जनहितका काम गर्न छाडीसकेकाले जनताले ठुलो दुख पाएका थिए | उनीहरुलाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन।
  • त्यस समाएको फ्रान्सको संसदलाई इस्टेट जनरल भनिन्थ्यो तर विगत १७५ वर्षआघि ( सन् १६१४ - १७८९ ) सम्म यसको बैठक नबोलाई राजाहरुले मनोमानी एबम स्वेच्छाचारी शासन चलाईरहेका थिए ।
  • राजाका आसेपासे तथा दरबारी ऐसआराम तथा भोगबिलाशमा व्यस्त रहने भएकाले जनताको भलाईमा ध्यान दिदैनथे ।
  • जनतालाई कुनै राजनीतिक अधिकार थिएन | कुनै पनि व्यक्तिलाई एक आग्यापत्र (letter de-cachet) द्वारा कैद गर्न सकिन्थ्यो ।

सामाजिक कारण[सम्पादन गर्ने]

फ्रान्सको समाज मूलतः सुबिधप्राप्त वर्ग र सुबिधाअप्राप्त वर्गमा विभाजित थियो ।

सुविधा प्राप्त वर्गमा कुलीन तथा पादरीहरु र सुबिधा अप्राप्त वर्गमा मध्यमवर्ग , बौद्दिक वर्ग कालिगढ , व्यापारी , किसन तथा मजदुरवर्ग पर्दथे ।

पादरी तथा कुलीन वर्ग सबै किसिमका सुविधाबाट नजिक थिए । उनीहरुको सामाजिक स्तर उच्च ठानिन्थ्यो। भने अन्य वर्गलाई तल्लो स्तरको ठानेर उनीहरुलाई कुनै पदमा नियुक्ति गरिदैनथ्यो।

पादरी तथा कुलीन वर्ग विशेष सुबिधा उपयोग गर्दथे भने सर्वसाधारणमध्ये किसान तथा मजदूरको अवस्था एकदमै गुज्रेको थियो ।

दार्शनिकको भूमिका[सम्पादन गर्ने]

फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिमा दार्शनिकहरुको भूमिकाको सन्दर्भमा दुई मत अगाडी आउँछ -एक, दार्शनिकहरुले क्रान्तिको परिस्थितिहरुको सिर्जना गरेर क्रान्ति  उत्पन्न गरे र दोश्रो क्रान्तिको स्रोत त्यस समयको राष्ट्रिय जीवनको  दोषमा तथा सरकारको भूलमा थियो र दार्शनिकहरुले क्रान्ति उत्पन्न गरेका थिएनन् ।

मन्टेस्क्यु[सम्पादन गर्ने]

मन्टेस्क्यु (१६८९-१७५५ ई .) ले आफ्नो पुस्तक 'द स्पिरिट अफ लज' (The Spirit of Laws ) मा राजाको दैवी अधिकारको  सिद्धान्तको खण्डन गरे र फ्रान्सेली राजनीतिक संस्थाको आलोचना गरे र त्यसको विकल्प पनि प्रस्तुत गरे । उनले "फ्रान्सेली सरकार निरकुंश सरकार छ किनकी फ्रान्समा कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका सबै शक्ति एकै व्यक्ति अर्थात् राजाको हातमा केन्द्रित छ ; त्यसकारण फ्रान्सका जनतालाई स्वतन्त्रता प्राप्त भएको छैन। " यसै सन्दर्भ मा उनले “शक्तिको पृथकीकरण ” को सिद्धान्त दिए जस अनुसार शासनको तीन प्रमुख अंग-कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका को अधिकर अलग-अलग हातमा हुनु पर्ने बिचार राखेका थिए । उनले इंग्ल्याण्ड सरकारलाई आदर्श बताए किनकी त्यहां संवैधानिक राजतन्त्र थियो जसमा त्यहां नागरिकलाई स्वतन्त्रता थियो । यस प्रकार मन्टेस्क्युले शक्तिको पृथकीकरणको माध्यमबाट फ्रान्सको निरंकुश राजव्यवस्थामाथि प्रहार गरे। उसको यो विचार यती लोकप्रिय भयो कि 'द स्पिरिट अफ लज'को तीन वर्षमा छ संस्करण प्रकाशित भयो ।

भोल्टेयर[सम्पादन गर्ने]

रूसो[सम्पादन गर्ने]

घटना क्रम[सम्पादन गर्ने]

तत्कालीन फ्रन्सेली राजा लुई सोह्रौले राज्यको ढुकुटीको दुरुपयोग गरी ढुकुटी नै सिध्याएको कारण जनतालाई आधारभूत सेवा दिन नसक्दा आम जनतामा आक्रोश पैदा भई उक्त क्रान्तिको लागि बस्तुगत परिस्थिती अनुकुल बन्न पुग्यो । सन् १७८९ को सुरुवातसँगै फ्रान्सेली स्टेट जनरलका तीन प्रतिनिधि तप्कामा फरक किसिमका अन्तरविरोधहरु देखा पर्न थाले । ती तीन तप्काहरु थिए कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्ग र सामान्य जनता । राजाले तीनवटै तप्काका प्रतिनिधिहरुलाई बेवास्ता गर्दै आफ्नो मन्त्रीगण मार्फत राज्य सञ्चालन गर्दा राष्ट्र नै धारासायी बन्न पुगेका कारण क्रान्तिका ज्वारभाटा आउनु र जनआक्रोस बढ्नु स्वाभाविक नै थियो ।

संकट[सम्पादन गर्ने]

फ्रान्सको इतिहासमा नै सबैभन्दा संकट सन् १७८६ को औद्यौगिक संकट र सन् १७८७ र १७८८ मा देशैभरि खडेरी पर्न गई अन्न उत्पादनमा कमी भएको कारणले फ्रान्स भरी नै आर्थिक मन्दी आउनु फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिका लागि उर्वर वातावरण बन्दै गएको थियो । अनिकाल र मूल्य वृद्धिका कारण सर्वसाधारण जनता संकटग्रस्त जीवन विताउन वाध्य हुनु नै उक्त क्रान्तिका लागि महत्वपूर्ण आधार बन्यो ।

स्टेट जनरलका कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्गहरु पनि सामान्य जनताका प्रतिनिधि जस्तै राजतन्त्र विरुद्ध आक्रोसित बन्दै जानु नै राजतन्त्रको अवशान हुने अर्को मुख्य कारण थियो । अर्कोतर्फ सामान्य जनताको प्रतिनिधि भने पूरै आक्रोशित थिए । लुई सोह्रौले करिव १ सय ५० वर्ष पश्चात बढ्दो आर्थिक संकट समाधान गर्नको लागि भर्साइल स्टेट जनरलको बैठक बोलाउन वाध्य भए ।

स्टेट जनरल बैठक[सम्पादन गर्ने]

भर्साइलमा स्टेट जनरल बैठक ५ मे १७८९

स्टेट जनरलको स्थापना राजा फिलिपद्वारा सन् १३०४ मा भएको थियो । सन् १६१४ सम्म यसको अधिवेशन नियमित जस्तो भइरहेको थियो, तर १७५ वर्षदेखी भने कुनै अधिवेशन भएको थिएन । स्टेट जनरलमा तीन सदनहरु थिए जसमा कुलीन वर्ग,उच्क्ज पादरी वर्ग र साधारण वर्ग थिए । हरेक सदन बराबर एक मत मान्ने गरिन्थ्यो र जुनसुकै प्रस्ताव दुई मत भएपछी पारित हुन्थ्यो तर यहाँ साधारण वर्गले जनताको भलाईको लागि लिएर जाने जुनसुकै प्रस्ताव पनि कुलीन वर्ग र उच्च पादरी वर्ग मिलेर त्यसलाई असफल पारिदिन्थे ।

स्टेट जनरलमा कुलीन वर्गका २८५ , उच्च पादरी वर्गका ३०८ र साधारण वर्गका ६२१ गरि १२१४ प्रतिनिधि थिए ।

राजाले भर्साइल स्टेट जनरलका ३ वटै तप्का कुलिन वर्ग, पुरोहित वर्ग र सामान्य जनाताका प्रतिनिधीहरुसँग "राष्ट्रको आर्थिक संकटको समाधान गर्ने उपाय खोज्न चाहन्थे । उनको उक्त भर्साइल स्टेट जनरलका बैठकमा प्रस्तावित एजेण्डाहरु मध्यको प्रमुख एजेण्डा राष्ट्रमाथिको बढेको ऋणलाई कसरी चुक्ता गर्ने ? र अर्थ व्यवस्था कसरी सुदृढ गर्ने ?" भन्ने थियो ।

उक्त वैठकमा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु नै लगभग एघार सयको संख्यामा भएकाले उक्त आर्थिक संकटका विरुद्ध, राजा विरुद्ध बढी नै आक्रोशित भए । सामान्य जनताका वकिल र वुद्धिजीवी प्रतिनिधिहरुले राजाका विरुद्ध विभिन्न आरोप लगाउँदै जनताका आवाज उठाएका थिए । ४ मे १७८९ मा सुरु भएको स्टेट जनरलको बैठकमा लगभग २ महिना बहस भएको थियो ।

यो अधिवेशन नै क्रान्तिको आमन्त्रण भयो ।

साधारण वर्गका प्रतिनिधिले स्टेट्स जनरलका सम्पूर्ण प्रतिनिधिको बैठक बेग्ला बेग्लै नगरी संयुक्त रुपमा एकै सभा भवनमा गरिनु पर्ने र संयुक्त प्रतिनिधिको बहुमतद्वारा कुनै पनि निर्णय पारित गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिए किनकी यसले मान्यता पाउनासाथ स्टेट्स् जनरलमा उनीहरूको बहुमत हुने थियो । यसको खतरा प्रथम र द्वितीय वर्गका कुलीन र पादरी वर्गलाई राम्रोसँगले थाहा थियो , त्यसैले उनीहरूले यो कुराको कडा विरोध गरे । र पहिला झैं तीन सदनमा दुई सदनको मत पाएर प्रस्ताव पास गर्ने कुरामा जोड दिन थाले । लगभग महिना दिन सम्म यसको बारेमा छलफल भयो । जून ३ मा पादरीवर्गका तीन सदस्री साधारण वर्गमा मिल्न गए र साधरण वर्गका प्रतिनिधिहरूले १७ जून १७८९ मा राष्ट्रिय सभा (National Assembly)को निर्माण गर्ने घोषणा गरे । जुन अत्याधिक मतले पास भयो । उनीहरूको राष्ट्रिय सभाको स्थापना गरेर फ्रान्समा सुधारका कार्यक्रम ल्याउने घोषणा भयो ।

टेनिस कोर्टको सपथ[सम्पादन गर्ने]

टेनिस कोर्टको हलमा सपथ (ज्याक्स- लुइस डेभिडद्वारा चित्रित Jacques-Louis David)

सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरुले लगभग ९६ प्रतिशत स्थान ओगटेकोले जनताको एजेण्डालाई बहुमतद्धारा पारित गर्न चाहन्थे । २० जूनमा राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरू बैठकगर्नको लागि सभा भवन तिए गए तर त्यहाँ ढोकामा ताल्चा लगाइएको थियो र सिपाहीहरू पहरा दिइरहेका थिए । त्यो सभा गर्न नदिने योजनाको परिणाम थियो । सभाघर नजिकै टेनिसकोर्ट थियो । सामान्य जनताका निस्काशित प्रतिनिधिहरुले एउटा टेनिस कोर्टको हलमा बैठक सञ्चालन गर्न वाध्य भए । बेलीको अध्यक्षतामा त्यहाँ एउटा सभा भयो र मोनियरले एउटा सपथको प्रस्ताव राखे ।

उक्त बैठकमा फ्रान्सको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्रान्ति गरी नयाँ संविधान जारी नगरेसम्म पछि नहट्ने सपथ खाए । सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरुको क्रान्तिकारी निर्णय थाहा पाएपछि लुई १६ औं राजाले उनीहरु विरुद्ध कडा कारवाही गर्ने चुनौतिपूर्ण धम्की दिए । त्यसको बदलामा सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरुले राजालाई त्यस्तै धम्की दिँदै भने कि “संगिनको धारबाट सक्छौ भने हामीलाई हटाउ” । उक्त धम्की पछि लुई सोह्रौ डराए ।

अर्थमन्त्री नेकरको बर्खास्त[सम्पादन गर्ने]

लुई सोह्रौले आफ्नो प्रधानमन्त्री नेकरलाई ती सामान्य जनताका प्रतिनिधिहरु विरुद्ध कारवाही गर्नु भनी आदेश दिए । राजाको आदेश नेकरले कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि उनलाई अर्थमन्त्री पदवाट नै बर्खास्त गरे ।

संघर्ष[सम्पादन गर्ने]

पेरिसमा जनविद्रोह[सम्पादन गर्ने]

पेरिसमा भोका नाङ्गा मानिसहरू सहित विशाल जनसमूहको भीड जम्मा भएको थियो ।सर्वसाधारण प्रती सहानुभूति राख्दै विशेषाधिकार वालालाई पनि समान करको दायरामा ल्याउन चाहाने अर्थमन्त्री नेकरलाई राजाले पदच्यूत गरेको समाचार पुगेपछी पेरिसमा रहेको जनसूहमा उत्तेजना फैलियो ।

१२ जुलाई १७८९ मा पेरिसको एउटा सरकारी बगैंचामा भेला भएको भीडलाई एक पत्रिका सम्पादक कोमाइलले चिच्याउदै -"छिटो गरौं भाइ हो, अब एक क्षण पनि नष्ट गर्नु हुन्न । राजाले हाम्रा प्रिय अर्थमन्त्री नेकरलाई पदच्यूत गरे । उनको यो पदच्यूत देशभक्तहरूको लागि खतराको घण्टी हो । अब जर्मन तथा स्वीस सैनिकहरूले हामीलाई मार्नेछन् । अब हामी सँग एउटामात्र बाटो छ, त्यो हो हतियार उठाउनु । अब हामी हतियार उठाउँ । हतियारबाट सुसज्जित भएर मात्र हामी आफ्नो र आफ्ना प्रतिनिधिको रक्षा गर्न सक्दछौं । "

यो भाषणले भीड झनै उत्तेजित भयो । मानिसहरु नारा लगाएर कुलीन र पादरीका घरमा पसेर लुटपाट गर्दै र हतियार भेला पार्दै पेरिसका सडकमा घुम्न थाले । १८ जुलाई सम्ममा यो भीडले २ तोप, ३२,००० बन्दुक ५२००० भाला र अरु थुप्रै स-साना हतियार भेला पार्यो ।

बेस्टाइल कब्जा[सम्पादन गर्ने]

यसपछी हतियार भेला गर्ने भोक जागेको यो भीड बेस्टाइलको किल्लातिर गयो , जुन पेरिसबाट तीन माइल टाढा थियो । यो किल्लामा राजनैतिक बन्दी थिए जसलाई राजाले बिनाकारण थुनेर राखेका थिए ।

बेस्टाइललाई जनसमूहले घेरेपछी भीषण भिडन्त भयो । बेस्टाइल किल्लाका गभर्नर डि लानी थिए । डि लानीले आफ्नो गोलाबारुद सकिएपछी आत्मसमर्पण गरे तर डि लानी र उनका सैनिक जनताद्वारा मारिए । बेस्टाइलको किल्ला ध्वस्त गरेर राजबन्दी लाई मुक्त गरियो ।

राजा र जनताका बीचमा यस क्रममा नै सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरुमा भिषण संघर्ष भयो । राजा उक्त संघर्षमा पराजित हुदै जान थाले पछि वर्खास्त गरिएका प्रधानमन्त्रीलाई पुनःस्थापना गर्दै जनता समक्ष माफी माग्दै उक्त क्रान्तिलाई मान्यता दिन वाध्य भए । कुलिन वर्ग र पादरी वर्गका प्रतिनिधिहरुले समेत जनताका प्रतिनिधिहरुलाई समर्थन गर्न वाध्य भएका थिए । उक्त क्रान्ति मार्फत राजतन्त्र समाप्त भयो र केही समय पछि राजालाई माफ माग्न लगाएर संवैधानिक राजाको रुपमा पुनःस्थापना गराए । सहर र ग्रामिण क्षेत्रका विभिन्न इलाकाहरुमा विभिन्न कम्युन निर्माण गरिए र उक्त कम्युनहरुको एउटा छाता सङ्गठन फेडेरेसन बनाइयो ।

संविधान[सम्पादन गर्ने]

डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 26 August 1789

उक्त महान क्रान्तिमा प्रयोग गरिएको नारा ‘भातृत्व, समानता र स्वतन्त्रता’ प्रत्येक नागरिकहरुको मुखबाट कठस्त सुनिन्थ्यो । ‘यहाँबाट स्वतन्त्र धर्तीको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने नारा देशका विभिन्न भागहरुमा टाँगिएको थियो । क्रान्ति पछिको निर्मित संविधानमा लेखिएको वाक्याशं ‘डिक्लेरेसन अफ दि राइटस अफ म्यान एण्ड दि सिटिजन The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen’ झनै चर्चित थियो । सबै नागरिक जन्मले बराबर हुन्छन् , अधिकार सबैका लागि बराबर हुन्छ ।

लुई सोह्रौलाई मृत्युदण्ड

उक्त संविधानमा फ्रान्सका राजा एउटा प्रभुसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको केवल सेवक हो भन्ने कुरा उल्लेख गरिएका कारण फ्रान्स एउटा सार्वभौम स्वतन्त्र राष्ट्रको रुपमा रुपान्तरण हुन पुग्यो । क्रान्ति पछिको क्रान्तिकारी सरकारले भू–कर, व्यक्तिगत सम्पति माथिको कर, उद्योग तथा व्यापारका लागि लाइसेन्स आदि जस्ता कदम अगाडि सार्दै जनताका कामहरु अगाडि बढाउँदै लगे । यस क्रममा नै संविधान अन्तर्गत रहेका राजाले जनताका प्रतिनिधिहरु र तीनका कार्यक्रमहरुमा षड्यन्त्र गर्न थाले पछि लुई सोह्रौ राजालाई अन्ततः मृत्युदण्ड नै दिनु प¥यो ।

क्रान्तिको विभिन्न चरण[सम्पादन गर्ने]

फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति विभिन्न चरण हुदै गयो । अध्ययनको सुविधाको दृष्टिले क्रान्तिलाई निम्नलिखित चार चरणमा बाडेर हेर्न सकिन्छ।

  • प्रथम चरण - १७८९-१७९२ ई. संवैधानिक राजतन्त्रको चरण
  • द्वितीय चरण - १७९२-१७९४ ई. उग्र गणतन्त्रवादको चरण
  • तृतीय चरण - १७९४-१७९९ ई. उदार गणतन्त्रवादको चरण
  • चतुर्थ चरण - १७९९-१८१४ ई. तानाशाही एवं साम्राज्यवादी चरण

प्रथम चरण[सम्पादन गर्ने]

यस चरणमा पेरिसको भीडले बेस्टाइल किल्ला कब्जा नियंत्रण स्थापित गर्यो। यस प्रकार क्रान्तिको शुरूआत भयो । वस्तुतः बेस्टाइल किला निरंकुशता एवं अत्याचारको प्रतीक थियो र यसको पतनबाट पुरातन व्यवस्थालाई गहिरो चुनौती आयो। यस घटनाको प्रभाव फ्रान्सको ग्रामीण क्षेत्रमा पनि पर्यो र ग्रामीण क्षेत्रमा सामन्ती कर सम्बन्धी अभिलेखहरू को आगो लगाइयो जलाइयो । जनताको यस कारबाहीको राष्ट्रिय सभामा पनि गहिरो असर पर्यो। अतः ४ अगस्ट १७८९ रात भर चलेको राष्ट्रिय सभाको अधिवेशनले कानून निर्माण गरि सबै प्रकारको विशेषाधिकारहरू समाप्त गर्यो ।राष्ट्रिय सभाको महत्वपूर्ण कार्य- एक संविधान का निर्माण गर्नु थियो। अतः राष्ट्रीय सभालाई नै संविधान सभा भनियो र २६ अगस्ट १७८९ मा संविधान सभाले मानवाधिकारको घोषणा भयो ।

मानवाधिकारको सीमा[सम्पादन गर्ने]

चर्चमाथि नियंत्रण[सम्पादन गर्ने]

राष्ट्रिय संविधान सभाले चर्चको सम्पत्ति जफत गर्‍यो र जनतामाथी चर्चको नियन्त्रण कम गर्ने प्रयास गर्‍यो । यस सन्दर्भमा चर्चलाई राज्यको अधीनमा ल्याइयो र चर्चलाई रोमको पोपको प्रभावबाट मुक्त गरी राष्ट्रिय चर्चको रूपमा स्थापित गरियो ।

राज्य  प्रति पादरिको वफादारी सुरक्षित गर्नको लागि "सिभिल कन्स्टिच्युसन अफ क्लर्जी" बनाइयो। जस अनुसार पादरिहरुले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गर्नु पर्थ्यो र जनताद्वारा चुनिन पर्थ्यो । पोप र केहि पादरिहरुले यस कदमको  विरोध गरे । जुन पादरिहरुले राज्य प्रति निष्ठाको शपथ ग्रहण गरे उनीहरुलाईइ  “ज्यूरर” भनिन्थ्यो भने शपथ नलिनेलाई “नन ज्यूरर” भनिन्थ्यो । यस कानुनबाट क्रान्तिको विरूद्धमा एक माहोल सिर्जना हुन थल्यो किनभने अहिलेसम्म साना पादरिहरुले क्रान्तिको समर्थन गरेका थिए । अब उनीहरु यसबाट अलग भए र केहि पादरी देश छोडेर विदेश गए र त्यहां युरोपमा क्रान्तिको विरूद्ध प्रचार-प्रसार गर्न थाले ।

संविधान निर्माण[सम्पादन गर्ने]

राष्ट्रिय संविधान सभाले फ्रान्सको लागि लिखित संविधान बनायो र यस संविधानलाई  १७९१मा  लुई सोह्रौले आफ्नो स्वीकृति दिए । संविधानमा दुई वटा कुराहरु महत्वका साथ लेखिएको थियो

  • एक, राज्यको सार्वभौम शक्ति जनतामा निहित छ
  • दोश्रो, शक्तिको पृथकिकरण राज्य एवं जनताको हित हुनेछ ।

यद्यपि शासन प्रणाली राजतन्त्रात्मक नै रह्यो रहीं तथपी राजाको अधिकारहरु सीमित गरिएका थिए । अब राज कानुन निर्माता रहेनन् । राजालाई कुनै देशसँग  युद्ध वा सन्धि गर्ने अधिकार थिएन । कानून बनाउने अधिकार एक व्यवस्थापिका सभालाई दिइयो र उक्त सभाको सदस्य संख्या ७४५ थियो ।

व्यवस्थापिका सदस्य निर्वाचनको लागि नागरिकहरुलाई सक्रिय र निष्क्रय दौइ भागमा  बाँढियो र मताधिकार केवल सक्रिय नागरिकलाई  दिइयो। सक्रिय नागरिक २५ वर्ष से अधिक आयुको नागरिक थिए जो राज्यलाई तीन दिनको आय बराबरको प्रत्यक्ष कर तिर्थे जबकि निष्क्रिय नागरिकमा गरिबहरु  थिए ।

राष्ट्रीय सभाले फ्रान्सको प्रशासनिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन गर्‍यो । प्राचीन प्रान्तलाई हटाएर सम्पूर्ण देशलाई ८३ डिपार्टमेन्ट (Departmants ) मा विभक्ति गरियो । यी  डिपार्टमेन्टहरुलाई को Cantan र Commune मा विभाजन गरियो । प्रत्येक ईकाईको शासनको लागि निर्वाचन परिषद् हुन्थ्यो जसको चुनाव सक्रिय नागरिक गर्थे । यस प्रकार स्थानीय स्तर देखी केन्द्रीय स्तर सम्म पुरै राज्य व्यवस्था बर्जआ वर्गमा आयो ।

द्वितीय चरण[सम्पादन गर्ने]

राष्ट्रिय सभा भंग भए पश्चात् सन् १७९१ मा ७४५ सदस्यीय व्यवस्थापिका सभा (Legislative Assembly) अस्तित्वमा आयो । यस व्यवस्थापिका सभामा सभामुख /अध्यक्षको दाहिने हात तिर बस्नेलाई 'दक्षिणपन्थी' भनियो । उनीहरु अनुदार एवं राजतन्त्रको समर्थक थिए जबकि वायाँ तिर बस्ने लाई  'वामपन्थी' भनियो र यस समुह मूल परिवर्तनवादिहरु (Redicals) थियो जो उग्र र क्रांतिकारी थिए । रेडिकल्स पनि दुई वर्गमा विभाजित थिए - जिरोन्दिस्ट र ज्याकोबियन।

यसैबीच फ्रान्सको क्रान्तिको भय युरोपका अन्य देशहरुमा समेत फैलन लाज्ञो। जो पादरी एवं कुलीन वर्ग फ्रान्सबाट भागेर युरोपका अन्य क्षेत्रहरुमा पुगेका थिए उनिहरुले क्रान्तिको विरूद्ध भावना फैलाए। अर्को तर्फ फ्रान्सका क्रान्तिकारी अन्य देशमा पनि क्रान्तिकारी सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गर्न चाहन्थे। फलतः युरोपका अन्य राजा सशंकित भए। परिणामस्वरूप क्रान्तिकारी फ्रान्स र युरोपका अन्य देशहरु सङ्ग आपसी सम्बन्ध चिसो भयो । आस्ट्रियाले क्रान्तिकारीहरुले आग्रह गर्दा गर्दै पनि फ्रान्सको राजतन्त्र समर्थक शरणार्थीहरुलाई शरण दियो । अतः व्यवस्थापिका सभाले अपृल १७९२ ई मा आस्ट्रिया विरूद्ध युद्धको घोषणा गर्‍यो , किन्तु फ्रान्सको सेना नराम्रो सँग पराजित भयो । यस पराजयले  फ्रान्सको जनतालाई विश्वास भयो कि राजाले आस्ट्रियालाई फ्रान्सको सैन्य शक्ति र सुरक्षाको सबै भेद बताइदिए । अतः राजा प्रति जनताको रवैया उग्र भयो। यो स्थितिमा फ्रान्सेली राजतन्त्रको समर्थनमा प्रसा र आस्ट्रियाले चेतावनी दिदै घोषणा गरे कि "फ्रान्सको जनता राजाको आज्ञा पालन गरुन् अन्यथा हामी उनीहरु विरूद्ध कारवाही गर्छौ।" यस प्रकार फ्रान्सको क्रान्तिले युरोपमा युद्धको  स्थिति उत्पन्न गर्‍यो ।

यस घोषणाबाट फ्रान्सका जनता झानै उग्र भए र जनाताले राजालाई घेरे। राजा भागेर व्यवस्थापिका सभाको शरणमा पुगे। अब व्यवस्थापिका सभा भंग गर्ने ; पुनः चुनाव गर्ने , नयाँ व्यवस्थापिका सभा बनाउने र राजतन्त्रको भविष्यमाथि आफ्नो  निर्णय दिने बहस चल्न थाल्यो। यसैको साथ व्यवस्थापिका सभा समाप्त गरियो र वयस्क मताधिकारको आधार परमा राष्ट्रिय कन्भेन्सनको गठन भयो ।

नेशनल कन्भेन्सन[सम्पादन गर्ने]

नेशनल कन्भेन्सनको कार्य

  1. राष्ट्रिय शिक्षा नीति लागू गरियो र फ्रेन्च राष्ट्रभाषा घोषित गरियो ।
  2. दास प्रथा समाप्त गरियो तथा ऋण चुक्ता नगर्ने माथि हाल्ने सम्बन्धी कानुन समाप्त गरियो ।
  3. जेठो पुत्रलाई नै उत्तराधिकार दिने कानुन समाप्त गरी पारिवारिक जीवनमा समानता स्थापित गरियो ।
  4. राजतन्त्र समाप्त गरी गणतन्त्र स्थापना दिवस देखी एक नयाँ पात्रो पंचाग (२२ सेप्टेम्बर १७९२) लागू गरियो
  5. नाप माप तौलको नयाँ पद्धति ग्राम, लीटर, मीटर शुरू गरियो ।
  6. कालोबजारी रोक्न  राशनिङ व्यवस्था लागू गरियो।
  7. मुआब्जा दिने नीति समाप्त गरियो । धनी हरुलाई आयकर तथा युद्धकर लगाइयो ।
  8. धर्मको मामिलामा राज्यले धर्मनिरपेक्ष घोषित गर्‍यो र पादरीलाई कुनै मान्यता दिइएन ।

तृतीय चरण[सम्पादन गर्ने]

“डाइरेक्टरी” शासन वस्तुतः नेशनल कन्भेन्सनले एक संविधान निर्माण गरी कार्यपालिकाको उत्तरदायित्व ५ सदस्यीय निर्देशनालय “निर्देशक मण्डल” लाई सुम्पिइयो । निर्देशनालयको सबै सदस्यहरुको अधिकार बराबर थियो । प्रत्येक सदस्य पटक -पटक गरी तीन महिनाको लागि अध्यक्ष हुन्थे। प्रत्येक वर्ष एक सदस्य कार्यकाल समाप्त हुन्थ्यो र उनको साटो दोश्रो सदस्यको नियुक्ति हुने गर्थ्यो । यस प्रकार नेशनल कन्भेन्सन पछी फ्रान्समा डाइरेक्टरी शासन शुरू भयो जुन १७९५ देखी १७९९ सम्म चल्यो । अन्तमा नेपोलियनले डाइरेक्टरी  शासनको अन्त गरे। डाइरेक्टरीको यो शासन अव्यवस्थित, दुःखमय रह्यो । सञ्चालक मण्डललाई सशस्त्र सेनाको नियन्त्रण एवं सेनाध्यक्षर जनरलको नियुक्ति, फ्रान्सको तर्फबाट सन्धि तथा युद्धको घोषणा गर्ने अधिकार थियो । संचालक मण्डलको सामु प्रमुख समस्या युद्धको समस्या थियो , अर्को तर्फ डाइरेक्टरी सदस्यहरु अनुभवहीन, अयोग्य तथा भ्रष्ट थिए । अतः डाइरेक्टरीको शासन कालमा प्रकारको गडबडी फैलियो , व्यापार ठप्प भयो र विदेश नीति पनि कमजोर रह्यो । यस्तो स्थितिमा फ्रान्सको जनता एक यस्तो शासक (नेतृत्व)को आवश्यकता महसुस गएइरहेका थिए जो देशको आन्तरिक र बाह्य शान्ति र सन्तुलन मिलाउन सकोस् तथा विदेशी शक्तिलाई परास्त गर्न सकोस् ।

यस कालमा नेपोलियनले सैन्य विजयद्वारा फ्रान्सको सम्मान स्थापित गरे र अन्ततः डाइरेक्टरी  शासनको अन्त गरेर सत्तामा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गरे।

चतुर्थ चरण[सम्पादन गर्ने]

१७९९ मा नेपोलियनले डाइरेक्टरी (निर्देशनात्मक ) शासन अन्त गरे र फ्रान्सका प्रथम (सल्लाहकार )काउन्सल बने र १८०४ ई. मा उनले आफैलाई सम्राट घोषित गरे र यस प्रकार नेपोलियनको तानाशाही साम्राज्यवादी शासनको शुरूवात भयो ।

परिणाम[सम्पादन गर्ने]

  1. संसारलाई प्रजातन्त्र पाठ सिकाउदै मानवता , स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिई प्रजातान्त्रिक आदर्शको घोषणा
  2. युरोपमा गतिशील रास्ट्रियताको जन्म :इटालीको एकीकरण , जर्मनीको एकीकरण
  3. सैन्यवादको विकास
  4. अधिनायकवादको शुरूआत
  5. समाजवादको मार्ग प्रशस्त
  6. मध्यकालीन सामन्ती अवशेष समाप्त पारेर आधुनिक व्यबस्था लागु गर्यो |
  7. कृषिमा सामन्ती व्यबस्था समाप्त गरि किसानहरुलाई स्वतन्त्र बनेकाले कृषि उत्पादनमा वृद्धि , किसानहरुको जीवन स्तरमा वृद्धि
  8. कानुनी स्वतन्त्रता एबम समानताको आधारमा सामाजिक तथा आर्थिक सुधार
  9. धार्मिक स्वतन्त्रता
  10. संसारभरी नै क्रान्तिको लहर बढ्दै गयो र पुरानो निरंकुस व्यबस्था समाप्त पारेर नया प्रजातान्त्रिक वैधानिक शासन व्यबस्थाको व्यापक प्रचार
  11. फ्रान्समा अस्थिरता
  12. नेपोलियनको उदय
    इटालीसंगको युद्धमा नेपोलियन विजयी भए । उनले मिश्र(इजिप्ट )माथि पनि आक्रमण गरे । बिभिन्न युद्धमा विजयी भएकाले उनको लोकप्रियाता बढ्यो । त्यसैले सन् १७९९ मा बनेको संबिधान अनुसार नेपोलियन फ्रान्सको कन्सुल (राज्य सल्लाहकार ) बने । कन्सुल बनेपछि उनले राज्यको आन्तरिक अवस्था ठीक गरे । उनले अनेकौ सुधार गारी फ्रान्सको आर्थिक, धार्मिक तथा सामाजिक स्थिति दह्रो बनाए । नेपोलियनको लोकप्रियता थप बढ्न थाल्यो । र १८०४ मा नेपोलियन फ्रान्सको सम्राट बने । यस प्रकार फ्रान्समा पुनः राजतन्त्र कायम हुन गयो ।

ला मार्सेलाइज[सम्पादन गर्ने]

क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले,ला मार्सेलाइजका रचनाकारले १७९२ मा सर्वप्रथम यो गीत गएका थिए ।

"ला मार्सेलाइज" (फ्रेञ्च उच्चारण: [la maʁsɛjɛːz]) फ्रान्सको राष्ट्रिय गान बन्यो। यो गीत "क्लाउड जोसेफ रूजेट डी लिस्ले" ले १७९२ मा रचना गरेका हुन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय सभाले यसलाई १७९५ मा राष्ट्रिय गानको रुपमा स्वीकार गर्यो ।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

फ्रान्सको क्रान्ति (१८४८)