देवसेना

देवसेना
देवताहरूको शस्त्रास्त्रको मानवीकरण; आकाङ्क्षाकी देवी
कार्त्तिकेयको काखमा बसेकी देवसेनाको एक लिथोग्राफ
अन्य नामहरू	देवयानी, अमृतवल्ली, षष्ठी
आबद्ध	देवी, कौमारी, षष्ठी
वाहन	हात्ती बिरालो (षष्ठीको रूपमा)
वंशावली
अभिभावकहरू	इन्द्र र शची (पुराण अनुसार) वा दक्ष (महाभारत अनुसार)
रानी	कार्त्तिकेय
सन्तानहरू	शाखा

देवसेना (संस्कृत: देवसेना, शाअ 'देवताहरूको सेना', आकाङ्क्षाकी हिन्दु देवी र युद्धका देवता कार्त्तिकेयकी पत्नी हुन्। उनलाई तमिल ग्रन्थहरूमा देवयानी, देइवानै, र देइवायानै नामले पनि चिनिन्छ। उनको नामलाई 'तेयवानै' वा 'तेवयानै' भनेर पनि लेखिन्छ।

महाभारतमा देवसेनालाई प्रजापति दक्षकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जबकि केही संस्कृत शास्त्रहरूले उनलाई देवताहरूका राजा इन्द्र र उनकी पत्नी शचीकी छोरी मान्दछन्। स्कन्द पुराणको तमिल संस्करणमा, उनलाई भगवान् विष्णुकी छोरीको रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसलाई पछि इन्द्रले धर्मपुत्रीका रूपमा ग्रहण गरेका थिए। जब कार्त्तिकेय देवताहरूका प्रधान सेनापति बन्छन्, तब इन्द्रले देवसेनाको विवाह कार्त्तिकेयसँग गरिदिन्छन्। तमिल विवरणहरूमा, देवसेनालाई सामान्यतया उनकी सौता-बहिनी वल्लीको विपरीत स्वभावको रूपमा चित्रण गरिन्छ; यी दुवैले मिलेर देवताको शक्ति पूर्ण गर्छन्। देवसेनालाई प्रायः मुरुगन र कहिलेकाहीँ वल्लीसँगै देखाइन्छ।

तमिलनाडुमा देवसेनाको स्वतन्त्र रूपमा पूजा गरिँदैन, तर मुरुगनका प्रायः सबै मन्दिरहरूमा उनको पत्नीको रूपमा उपासना गरिन्छ। उनले तिरुप्परनकुनरम मुरुगन मन्दिरमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छिन्, जसलाई उनको विवाह भएको स्थान मानिन्छ। पूर्वी भारतमा, देवसेनालाई षष्ठीको रूपमा पूजा गरिन्छ, जहाँ उनको प्रायः स्वतन्त्र रूपमा पूजा हुने गर्दछ।

व्युत्पत्ति

देवी देवसेना को संस्कृत नामको अर्थ "देवताहरूको सेना" भन्ने हुन्छ र यसैले उनका पतिलाई देवसेनापति ("देवसेनाका पति") भनिन्छ। देवसेनापति शब्द एक द्वयर्थी शब्द हो, जसले देवताहरूको प्रधान सेनापतिका रूपमा उनको भूमिकालाई पनि बुझाउँछ।

उनलाई देइवानै वा देइवायानै (तमिल, शाब्दिक अर्थ "दिव्य हात्ती") पनि भनिन्छ, किनभने उनको पालनपोषण इन्द्रको दिव्य हात्ती ऐरावतले गरेको थियो।

पौराणिक कथाहरू र पाठगत सन्दर्भहरू

उत्तर भारतमा, कार्त्तिकेयलाई सामान्यतया ब्रह्मचारी र अविवाहित मानिन्छ। संस्कृत शास्त्रहरूले सामान्यतया देवसेनालाई मात्र कार्त्तिकेयको पत्नीको रूपमा स्वीकार गर्छन्, जबकि तमिलनाडुमा उनका दुई पत्नीहरू, देवयानी (देवसेना) र वल्ली छन्। देवसेनालाई देवताहरूका राजा इन्द्र र उनकी पत्नी शचीकी छोरी वा कम्तीमा इन्द्रकी धर्मपुत्रीको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

मदुराईको यानाइमलैमा रहेको ८औँ शताब्दीको लादन कोभिल मन्दिर, जहाँ गर्भगृहमा कार्त्तिकेय र देवसेना छन्।

महाभारत

महाभारत को तेस्रो पुस्तक (वन पर्व) ले कार्त्तिकेयको जन्मको कथा वर्णन गर्दछ, जसमा देवसेनाको उल्लेख छ। देवसेना र दैत्यसेना (शाब्दिक अर्थ "दैत्यहरूको सेना") प्रजापति दक्षका छोरीहरू हुन्। एक पटक, जब यी दिदीबहिनीहरू मानसरोवरको किनारमा विहार गरिरहेका थिए, असुर (राक्षस) केशीले उनीहरूलाई विवाह गर्ने उद्देश्यले अपहरण गर्छ। देवसेनाले अस्वीकार गर्छिन् भने दैत्यसेना सहमत हुन्छिन्। यसैबीच, देवताहरू राक्षसहरूसँगको युद्धमा पराजित हुन्छन्।

इन्द्र, जो एक आदर्श देवसेनापति (देवताहरूको सेनाको कमान्डर) को खोजीमा थिए, देवसेना बन्दी बनाइएको ठाउँमा पुग्छन्। उनको अनुरोधमा इन्द्रले राक्षसलाई पराजित गरी उनलाई मुक्त गर्छन्। देवसेनाले इन्द्रलाई आफ्नो लागि यस्तो पति (पति) खोज्न भन्छिन् जसले उनको रक्षा गर्न सकोस् र देवता, दानव तथा यक्षहरूलाई पराजित गर्न सकोस्। इन्द्रले यस विषयमा भगवान् ब्रह्मासँग छलफल गर्छन् र उनीहरू अग्निबाट जन्मिएको पुत्र नै 'देवसेनापति', देवसेनाको पति र देवताहरूको प्रधान सेनापति हुनका लागि उपयुक्त हुने कुरामा सहमत हुन्छन्।

तदनुसार, अग्निको एक पुत्रको जन्म हुन्छ, जो कार्त्तिकेय बन्छन्। देवताहरूमाथि आफ्नो सर्वोच्चता प्रमाणित गर्ने धेरै साहसिक कार्यहरू गरेपछि, कार्त्तिकेयलाई देवताहरूको सेनाको सेनापति बनाइन्छ र इन्द्रद्वारा देवसेनासँग उनको विवाह गराइन्छ। यस पाठमा अग्निलाई शिवसँग तादाम्य (पहिचान) गरिएको छ, जसलाई कार्त्तिकेयको पिताको रूपमा घोषणा गरिएको छ। अन्ततः, देवसेना र कार्त्तिकेयको सहयोगमा देवताहरूले राक्षसहरूलाई पराजित गर्छन्।