सामग्रीमा जानुहोस्

पश्चिमी उत्तर प्रदेश

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
पश्चिमी उत्तर प्रदेशको स्थान (खरिबोली, कन्नौजी र ब्रज क्षेत्रहरू मिलेर)

पश्चिमी उत्तर प्रदेश भारतको एउटा क्षेत्र हो जसमा उत्तर प्रदेश राज्यको पश्चिमी जिल्लाहरू, रोहिलखण्डका क्षेत्रहरू र खरिबोली, ब्रज र कन्नौजी बोलिने क्षेत्रहरू समावेश छन्। यस क्षेत्रसँग केही जनसाङ्ख्यिकीय, आर्थिक र सांस्कृतिक ढाँचाहरू छन् जुन उत्तर प्रदेशका अन्य भागहरू भन्दा फरक छन्, र हरियाणाराजस्थान राज्यहरूसँग मिल्दोजुल्दो छ।[१][२] हरियाणा र पन्जाब जस्तै हरित क्रान्तिको सफलताका कारण पश्चिमी उत्तर प्रदेशले तीव्र आर्थिक वृद्धिको अनुभव गरेको छ।[३][४][५] पश्चिमी उत्तर प्रदेशको महत्वपूर्ण भाग भारतको राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्रको एक हिस्सा हो। यस क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो शहर गाजियाबाद हो, जबकि दोस्रो ठुलो शहर, आगरा, एक प्रमुख पर्यटक गन्तव्य हो।

जनसाङ्ख्यिकी[सम्पादन गर्नुहोस्]

पश्चिमी उत्तर प्रदेशमा धर्महरू
धर्म प्रतिशत
हिन्दु
७२.२९%
मुसलमान
२६.२१%
अरू†
१.४१%
धर्महरूको वितरण
यसमा सिख, बौद्ध, इसाई, जैन धर्महरू समावेश छन.[६]
खरिबोली उप-क्षेत्रका धर्महरू
धर्म प्रतिशत
हिन्दु
५९.१९%
मुसलमान
३९.१७%
अरू†
१.६४%
ब्रज उप-क्षेत्रका धर्महरू
धर्म प्रतिशत
हिन्दु
८२.७८%
मुसलमान
१६.००%
अरू†
१.२२%

पश्चिमी उत्तर प्रदेशको जनसङ्ख्या जाट गुर्जर, राजपूत, कायस्थ, त्यागी, अहिर, ब्राह्मण, कच्छी, कहार, गडरिया, कुम्हार, बनिया, खाटिक, लोढा, वाल्मी, वाल्मी, लगायतका विभिन्न समुदाय र जनजातिहरू मिलेर बनेको छ। जाटव, कुर्मी र रोहिल्ला पश्तून।[७] ब्राह्मणहरू, त्यागीहरू सहित, जनसङ्ख्याको १७% हो।[८] सामान्यतया एउटा मिथक प्रचार गरिन्छ कि पश्चिम उत्तर प्रदेशमा जाट बहुमत छ; यथार्थमा जाटहरू पश्चिमी उत्तर प्रदेशको एउटा सानो समुदाय हो जसको सङ्ख्या अन्य समुदायहरू भन्दा बढी छ।[९]

पश्चिमी यूपीको अनौठो सेटअप मुख्यतया कृषिमा संलग्न मध्यवर्ती जातिहरूको प्रभुत्वबाट उत्पन्न भएको हो जसमा ब्राह्मणहरू त्यागीहरू, जाटहरू (७%), [१०] यादव, गुर्जर, गडरियाराजपूतहरू थिए, यो क्षेत्र सन् १९८० र १९९० को दसकको साक्षी थियो। माथि उल्लेखित समुदायको नेतृत्वमा उखु माफिया।[११][१२] यस क्षेत्रमा यादवको उपस्थिति न्यून छ।[१३]

२०११ को जनगणना अनुसार, पश्चिमी उत्तर प्रदेशको कुल जनसङ्ख्या ७१,२१७,१३२ छ, जसमध्ये ७२.२९% हिन्दु र २६.२१% मुस्लिम छन्। खरिबोली क्षेत्रमा जनसङ्ख्या २९,६६९,०३५, (हिन्दु ५९.१९% र मुस्लिम ३९.१७%) र ब्रज क्षेत्रको जनसङ्ख्या २९,७५४,७५५ (हिन्दु ८२.७८% र मुस्लिम १६%) छ। आठ जिल्ला सहारनपुर, मुजफ्फरनगर, बिजनौर, मुरादाबाद, रामपुर, ज्योतिबा फुले नगर, मेरठ र बरेलीमा मुस्लिम जनसङ्ख्याको हिस्सा सन् १९५१ मा २९.९३% बाट २०११ मा ४०.४३% मा बढेको छ। हिन्दु समूहबाट जनसङ्ख्या नियन्त्रण विधेयकको माग उठाउँदै आएकाले राजनीतिमा यो विवादको विषय बनेको छ।

पश्चिमी उत्तर प्रदेशमा मुस्लिमहरूको प्रतिशत (~ २६%) उत्तर प्रदेशको सम्पूर्ण राज्य (जहाँ यो १९.३% छ) भन्दा बढी छ।[१४][१५] २०१२ को विधानसभा चुनावमा यस क्षेत्रका ७७ विधानसभा सीटहरूमध्ये मुस्लिम उम्मेदवारहरूले २६ सिट जितेका थिए।[१६] धेरै समुदायहरू द्वि-धार्मिक छन्।[१७]

यस क्षेत्रका रोहिल्लाहरू शताब्दीयौं पहिलेदेखि आप्रवासी समूहहरूबाट आएका हुन्, र पश्चिमी उत्तर प्रदेशको ठुलो उपक्षेत्र, रोहिलखण्ड, त्यो पश्तून जनजातिबाट यसको नाम लिएको हो।[१८]

विभाजनपछि पाकिस्तानबाट आएका पश्चिम पन्जाबका सिखहरू पनि ठुलो सङ्ख्यामा यस क्षेत्रमा बसाइँ सरेका थिए।[१९]

AIDWA द्वारा गरिएको एक सर्वेक्षण अनुसार, पश्चिमी उत्तर प्रदेशले देशमा कुल सम्मान हत्याको ३० प्रतिशतको लागि कुख्यात पाएको छ।[२०]

भूगोल[सम्पादन गर्नुहोस्]

पश्चिमी उत्तर प्रदेशले उत्तराखण्ड, हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थानमध्य प्रदेश राज्यहरूसँग सिमानाहरू साझा गरेको छ, साथै पिलीभीत जिल्लामा नेपालसँग छोटो अन्तर्राष्ट्रिय सीमा छ। प्रमुख शहरहरू र सहरहरूमा बागपत, बरेली, बदाऊन, आगरा, मथुरा, मुरादाबाद, सम्भल, अमरोहा , गाजियाबाद, नोएडा, बुलन्दसहर, मेरठ, हापुर, सहारनपुर, अलीगढ, हाथरस, कासगंज, मुजफ्रपुर, मुजफ्रपुर , शाहपुर, रामपुर मैनपुरी, शामली, बिजनौर, नजीवाबाद, फारुखाबाद, इटावा र औरैया।

माटोको अवस्था[सम्पादन गर्नुहोस्]

पश्चिमी उत्तर प्रदेशको माटो र राहतले राज्यको पूर्वी भागको तुलनामा भिन्नता देखाएको छ।[२१] बलौटे माटोको केही घटनाहरूको साथ माटो हल्का-बनावट दोमट हुन जान्छ।[२२] राजस्थानको थार मरुभूमिबाट पूर्वतिर बग्ने हावाले केही लोस माटो निरन्तर जम्मा भइरहन्छ।[२३]

वर्षा[सम्पादन गर्नुहोस्]

पश्चिमी उत्तर प्रदेशमा भारतीय मनसुन र वेस्टर्न डिस्टर्बन्सको माध्यमबाट वर्षा हुन्छ। मनसुनले हिन्द महासागरबाट उत्तरतिर आर्द्रता बोक्छ, गर्मीको अन्तमा हुन्छ र खरीफ वा शरद ऋतुको फसलको लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।[२४][२५] अर्कोतर्फ पश्चिमी अवरोधहरू भूमध्यसागर, क्यास्पियन सागरएट्लान्टिक महासागरबाट पूर्वतिर आर्द्रता बोक्ने एक्स्ट्राट्रोपिकल मौसमी घटना हुन्।[२६][२७][२८][२९] तिनीहरू मुख्यतया जाडो मौसममा देखा पर्छन् र यस क्षेत्रको मुख्य अन्न, गहुँ, जुन रवि वा वसन्त फसलको एक हिस्सा हो, को लागि महत्वपूर्ण छन्।[२७]

प्रशासनिक विभाजनहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

पश्चिमी उत्तर प्रदेशले छवटा डिभिजनहरूमा ३० जिल्लाहरू समावेश गर्दछ:

  1. मेरठ डिभिजन
  2. सहारनपुर डिभिजन
  3. मुरादाबाद डिभिजन
  4. बरेली डिभिजन
  5. आगरा डिभिजन
  6. अलीगढ डिभिजन
  7. कानपुर डिभिजनका केही जिल्लाहरू

जिल्लाहरू : मेरठ, बुलन्दसहर, गौतम बुद्ध नगर, गाजियाबाद, हापुड़, बागपत, सहारनपुर, मुजफ्फरनगर, शामली, मुरादाबाद , बिजनौर, रामपुर, अमरोहा , सम्भल , बरेली, बदाऊन, पिलीभीत, अलिपुरुरा, महजपुरा, महजपुरा, अलिपुर गढ, एटा, हाथरस, कासगंज, इटावा, औरैयाफारुखाबाद

राज्यको माग छ[सम्पादन गर्नुहोस्]

उत्तर प्रदेशमा, "पूर्व र पश्चिम बीचको सांस्कृतिक विभाजन पर्याप्त छ, पूरबियाहरू (पूर्ववासीहरू) प्रायः बिहारीहरूसँग जोडिएका छन्।" [३०] साथै, हरित क्रान्तिले पश्चिमी उत्तर प्रदेशमा तीव्र गतिमा जीवनस्तरमा सुधार ल्याए पनि पूर्वी उत्तर प्रदेश (जस्तै बिहार ) लाई पनि त्यति फाइदा भएन।[३१][३२] यी सांस्कृतिक र आर्थिक असमानताहरूले पश्चिमी उत्तर प्रदेशमा छुट्टै राज्यको मागलाई उत्तेजित गरेको मानिन्छ।[३३][३४] एउटा छुट्टै अस्तित्व सम्भवतः हरियाणा र पन्जाब जस्तै समृद्ध सानो राज्य बन्नेछ, स्थानीय जातीय समूहहरूको ठुलो राजनीतिक नियन्त्रणमा।[३५]

केही राजनीतिज्ञ र दलहरूले पश्चिमी उत्तर प्रदेशलाई हरित प्रदेश नामबाट राज्यको दर्जा दिन माग गरेका छन्।[३६] ब्रज प्रदेश र पश्चिम प्रदेश वैकल्पिक नामहरू हुन् जुन प्रस्ताव गरिएको छ, किनभने यस क्षेत्रले ब्रजको ऐतिहासिक क्षेत्रलाई समावेश गर्दछ र क्रमशः उत्तर प्रदेशको पश्चिमी (हिन्दीमा पश्चिम ) भाग हो।[३६][३७]

धार्मिक दङ्गा[सम्पादन गर्नुहोस्]

मुरादाबादको जिगर गेट, प्रसिद्ध उर्दु कवि जिगर मुरादाबादीको नाममा राखिएको हो।

पश्चिमी उत्तर प्रदेशमा धार्मिक दङ्गा बारम्बार हुने गरेको छ।[३८] मेरठ र मुजफ्फरनगरमा धेरै हिन्दुमुस्लिम दङ्गा भयो।[३९] २७ अगस्ट २०१३ मा सुरु भएको मुजफ्फरनगर जिल्लामा हिन्दु र मुस्लिम समुदायबीचको झडपमा ४३ जनाको ज्यान गएको छ भने ९३ जना घाइते भएका छन्।[४०][४१][४२][४३]

कावल गाउँमा हिन्दु जाट समुदायकी एक युवतीलाई मुस्लिम युवकले कुटपिट गरेको छ।[४४][४५] त्यसको बदलामा शाहनवाज कुरैशी [४६] नामका मुस्लिम युवकलाई बालिकाका दुई दाजु सचिन सिंह र गौरव सिंहले मारेका थिए।[४७][४८] भाग्न खोज्दा दुई दाजुभाइलाई मुस्लिम भीडले कुटपिट गरेको थियो।[४८]

मेरठमा अर्को ठुलो दङ्गा २२ मे १९८७ मा भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको मेरठ सहरमा भएको हिन्दु-मुस्लिम दङ्गाको क्रममा भएको थियो, जब प्रान्तीय सशस्त्र कान्स्टेबुलरी (पीएसी) का १९ जना कर्मचारीले हाशिमपुरा मोहल्ला (पीएसी) का ४२ जना मुस्लिम युवाहरूलाई कथित रुपमा पक्राउ गरेका थिए। सहरको इलाका) ले उनीहरूलाई ट्रकमा चढेर गाजियाबाद जिल्लाको मुराद नगर नजिकैको बाहिरी इलाकामा लगे, जहाँ उनीहरूलाई गोली हानेर उनीहरूको शव पानीको नहरमा फालियो। केही दिनपछि नहरमा तैरिरहेको अवस्थामा शव भेटियो। मे २००० मा, १९ अभियुक्त मध्ये १६ ले आत्मसमर्पण गरे, र पछि जमानतमा रिहा भए, जबकि ३ पहिले नै मरेका थिए। मुद्दाको सुनुवाइलाई २००२ मा भारतको सर्वोच्च अदालतले गाजियाबादबाट दिल्लीको तीस हजारी कम्प्लेक्सको सत्र अदालतमा स्थानान्तरण गरेको थियो, [४९] जहाँ यो सबैभन्दा पुरानो विचाराधीन मुद्दा हो।

२७ जुन २०१४ मा मुरादाबादको कान्थ गाउँमा धार्मिक स्थलमा लाउड स्पिकरहरू जडान गर्ने विषयमा दङ्गा भयो, जसको अर्को समुदायले आपत्ति जनायो। लगातार झडपसँगै एक सातादेखि तनाव जारी रह्यो।[५०] जग्गा विवादलाई लिएर सहारनपुरमा सिख र मुस्लिम समुदायबीच अर्को दङ्गा भयो, जसमा तीन जनाको मृत्यु भयो र धेरै व्यक्ति घाइते भए।[५१] र्यापिड एक्शन फोर्स, पीएसी र सीआरपीएफका १३ कम्पनीहरूलाई सरकारले सहारनपुरको दङ्गा प्रभावित क्षेत्रमा कर्फ्यू लगाएपछि स्थिति नियन्त्रणमा लिनको लागि सूचित गरेको थियो।

राजमार्ग जडान[सम्पादन गर्नुहोस्]

यस क्षेत्रबाट गुड्ने प्रमुख राजमार्गहरूमा NH 2, NH 3, NH 11, NH 24, NH 58, NH 73, NH 74, NH 87, NH 91, NH 93, NH 119, NH 235, NH 70, NH 70, NH 70 709 ई .

नोएडा ग्रेटर नोएडा एक्सप्रेसवे

यमुना एक्सप्रेसवे

आगरा लखनऊ एक्सप्रेसवे

पूर्वी परिधीय एक्सप्रेसवे

दिल्ली-मेरठ एक्सप्रेसवे

गङ्गा एक्सप्रेसवे।

उल्लेखनीय व्यक्तिहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

राजनीति तथा कानून

कला र सङ्गीत

सशस्त्र बल

शिक्षाविद/अनुसन्धान

खेल

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

  1. Pragmatism and development: the prospect for pluralist transformation in the Third World 
  2. Alfred De Souza (१९८३), Urban growth and urban planning: political context and people's priorities, Indian Social Institute, 1983, "... The difference in the urban settlement pattern between western and eastern Uttar Pradesh is so pronounced that one could almost feel that the two regions were located in two different countries with completely different economic systems ..." 
  3. Mohamad Riad El-Ghonemy, "The Dynamics of Rural Poverty", Food and Agriculture Organization of the United Nations, 1986. ... Haryana and West Uttar Pradesh recorded spectacular production increases ...
  4. V. G. Rastyannikov, "Agrarian Evolution in a Multiform Structure Society: Experience of Independent India", Routledge & Kegan Paul, 1981, आइएसबिएन ०७१०००७५५८.
  5. B. M. Bhatia, "Food Security in South Asia", Oxford & IHB Pub. Co., 1985.
  6. "Archived copy", मूलबाट २६ डिसेम्बर २०१८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ६ डिसेम्बर २०१३ 
  7. "भाजपा को बड़ा झटका: यूपी का सबसे बड़ा वोट बैङ्क भाजपा के खिलाफ करेगा मतदान", www.patrika.com (हिन्दीमा), १५ जुलाई २०१६, अन्तिम पहुँच २०१९-०३-२७ 
  8. "भाजपा को बड़ा झटका: यूपी का सबसे बड़ा वोट बैङ्क भाजपा के खिलाफ करेगा मतदान", www.patrika.com (हिन्दीमा), १५ जुलाई २०१६, अन्तिम पहुँच २०१९-१०-१५ 
  9. "UP Elections: The myth of western UP as 'Jat' land", Times of India Blog (en-USमा), २०२२-०१-२८, अन्तिम पहुँच २०२२-०१-३० 
  10. "Wary of Jat-Muslim Consolidation in Western UP, BJP Targets SP, Says Akhilesh 'Cheated' RLD", News18 (अङ्ग्रेजीमा), २०२२-०१-२६, अन्तिम पहुँच २०२२-०१-२७ 
  11. Hindustan Times
  12. "UP's wild west rises in crime status" 
  13. Awakening Bharat Mata: The Political Beliefs of the Indian Right, २०१९-०५-२५। 
  14. "Minister's demand for Muslim Pradesh condemned", The Times of India, २००६-०७-१९, मूलबाट २०१२-१०-२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००९-०७-२४, ""... demand is neither feasible nor proper," said Manzoor Ahmad, former vice-chancellor of Dr B R Ambedkar University, Agra ... Muslim population which is not more than 25% in Western UP. ..."  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०१२-१०-२४ मिति
  15. "Ajit Singh struggling to retain Muslim vote", The Hindu (Chennai, India), २००२-०२-१२, अन्तिम पहुँच २००९-०७-२४, "... the Muslim presence in western U.P. is said to be about 34 per cent ..."  [मृत कडी]
  16. Mishra, Mayank (१९ सेप्टेम्बर २०१३), "Why the Jat-Muslim coalition has fallen apart in UP", Business Standard, अन्तिम पहुँच २४ जुलाई २०१८ 
  17. A Glossary of the Tribes & Castes of Punjab by H. A Rose
  18. Ghaus Ansari (१९६०), Muslim caste in Uttar Pradesh: a study of culture contact (Volumes 12-13 of The Eastern anthropologist), Ethnographic and Folk Culture Society, 1960, "... confined primarily to the Rohilkhand and Meerut divisions of Uttar Pradesh. Pathans are generally considered to have come either from Afghanistan or from the Pashto-speaking tribes of the North-West ..." 
  19. Bagaulia (२००५), Encyclopaedia Of Human Geography (Set Of 3 Vols.), Anmol Publications PVT. LTD., 2005, आइएसबिएन 9788126124442, "... Sikhs also settled down in the Terai region of Uttar Pradesh, transforming this once malaria-infested wetland into a granary of northern India ..." [स्थायी मृत कडी]
  20. Jeelani, Gulam (२९ अक्टोबर २०१५), "30% honour killings of the country in west UP: AIDWA survey", News18.com, अन्तिम पहुँच २९ अक्टोबर २०१५ 
  21. Aijazuddin Ahmad (२००९), Geography of the South Asian subcontinent: a critical approach, Concept Publishing Company, 2009, आइएसबिएन 9788180695681, "... These differences are caused by the depositional work of rivers, local climates, natural vegetation cover and the soil. Even the difference between the plains of western Uttar Pradesh and eastern Uttar Pradesh is quite well marked ..." 
  22. A.K. Kolay (२००७), Soil Genesis, Classification Survey And Evaluation, Volume 2, Atlantic Publishers & Distributors, 2007, आइएसबिएन 9788126908035, "... ..." 
  23. M. Hanif (२००५), Encyclopaedia of Agricultural Geography, Anmol Publications Private Limited, 2005, आइएसबिएन 9788126124824, "... Loess is the finest particle of sand carried by winds from desert (Thar desert) to the neighbouring areas of Haryana, Punjab, western Uttar Pradesh and western Madhya Pradesh. Here a thin layer of loess particles ..." [स्थायी मृत कडी]
  24. Vidya Sagar Katiyar, "Indian Monsoon and Its Frontiers", Inter-India Publications, 1990, आइएसबिएन ८१-२१०-०२४५-१.
  25. Ajit Prasad Jain and Shiba Prasad Chatterjee, "Report of the Irrigation Commission, 1972", Ministry of Irrigation and Power, Government of India, 1972.
  26. "Western disturbances herald winter in Northern India", The Hindu Business Line, २००५-११-१७, मूलबाट १४ फेब्रुअरी २००९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-१०-२० 
  27. २७.० २७.१ Bin Wang, "The Asian Monsoon", Springer, 2006, आइएसबिएन ३-५४०-४०६१०-७.
  28. R.K. Datta (Meteorological Office, Dum Dum) and M.G. Gupta (Meteorological Office, Delhi), "Synoptic study of the formation and movements of Western Depressions", Indian Journal of Meteorology & Geophysics, India Meteorological Department, 1968.
  29. A.P. Dimri, "Models to improve winter minimum surface temperature forecasts, Delhi, India", Meteorological Applications, 11, pp 129-139, Royal Meteorological Society, Cambridge University Press, 2004.
  30. Indrani, Mazumdar (१९८८), "Unorganised Workers of Delhi and the Seven Day Strike of 1988", Archives of Indian Labour, मूलबाट १ अप्रिल २००४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २३ सेप्टेम्बर २०१५  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १ अप्रिल २००४ मिति
  31. Robert E. B. Lucas, Gustav Fritz Papanek, "The Indian Economy: Recent Development and Future Prospects", Westview Press, 1988, आइएसबिएन ०८१३३७५०५३.
  32. Gilbert Etienne, "Rural Development In Asia: Meetings With Peasants", Sage Publications, 1985, आइएसबिएन ०८०३९९४९५८.
  33. Gyanesh Kudaisya, "Region, Nation, Heartland: Uttar Pradesh in India's Body Politic", Sage Publications, 2006, आइएसबिएन ०७६१९३५१९३.
  34. "RLD, BSP gear up as Mulayam exit looms", The Tribune, Chandigarh, २००७-०२-१९, अन्तिम पहुँच २००८-१०-१८ 
  35. Jagpal Singh (४ अगस्ट २००१), "Politics of Harit Pradesh: The Case of Western UP as a Separate State", Economic and Political Weekly 36 (31): 2961–2967, जेएसटिओआर 4410945, "... It is spearheaded by the politicians, especially a section of jats, belonging to western UP. Ajit Singh has been playing a pivotal role in it ..." 
  36. ३६.० ३६.१ Sajal Basu (२००५), Regionalism, ethnicity, and left politics, Rawat Publications, आइएसबिएन 978-8170339304, "... perhaps only to strengthen his own demand of a separate Harit Pradesh comprising 23 districts from western UP ...A consequent demand for the separation of the more prosperous western districts of UP which have been the bastion of the green revolution, and have variously been named as Pashchim Pradesh or more recently as Harit Pradesh by Ajit Singh ..." 
  37. Kumar Suresh Singh, Anthropological Survey of India, N. N. Miklukho-Maklai Institute of Ethnology and Anthropology (१९९२), Ethnicity, caste, and people: proceedings of the Indo-Soviet seminars held in Calcutta and Leningrad, 1990, Manohar, आइएसबिएन 9788173040146, "... public organizations making demands for administrative autonomy for the Braj speaking people and even the setting up of a separate state "Braj Pradesh' ..." 
  38. Varma, Gyan (१२ सेप्टेम्बर २०१३), "Communalism gains new ground in rural India", Live Mint, अन्तिम पहुँच ३ जुन २०१९ 
  39. Singh, Manisha (१२ सेप्टेम्बर २०१३), "Will Uttar Pradesh politics change post Muzaffarnagar riots?", Zee News, अन्तिम पहुँच ३ जुन २०१९ 
  40. "Troops deployed to quell deadly communal clashes between Hindus, Muslims in north India", Associated Press, अन्तिम पहुँच ३१ अक्टोबर २०१५ 
  41. Adrija Bose (२०१३-०९-०८), "Firstpost India IBN7 journalist killed in UP communal riots, Army clamps curfewIBN7 journalist killed in UP communal riots, Army clamps curfew", Firstpost, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०८ 
  42. Ahmed Ali Fayyaz (२०१३-०९-०८), "9 killed in communal riots in Muzaffarnagar, curfew clamped, army deployed", The Indian Express, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०८ 
  43. "Fresh clashes in UPs Muzaffarnagar leave 26 dead, Army deployed in affected areas", The Hindustan Times, २०१३-०९-०७, मूलबाट ९ सेप्टेम्बर २०१३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०८  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०१३-०९-०९ मिति
  44. Varma, Gyan (१२ सेप्टेम्बर २०१३), "Communalism gains new ground in rural India", Live Mint, अन्तिम पहुँच १२ सेप्टेम्बर २०१३, "The violence erupted after a girl belonging to the dominant Jat community was subjected to street harassment by some young students in Kawal village. The incident led to clashes between Jats and Muslims in the village in which three people died." 
  45. Sagar, Pradip R (१२ सेप्टेम्बर २०१३), "dna in Muzaffarnagar: SP bid to gain foothold in Muzaffarnagar behind deadly riots?", Daily News and Analysis, अन्तिम पहुँच १२ सेप्टेम्बर २०१३ 
  46. "The Muzaffarnagar aftermath", India Today, १३ सेप्टेम्बर २०१३, अन्तिम पहुँच १३ सेप्टेम्बर २०१३ 
  47. "The Muzaffarnagar aftermath", India Today, १३ सेप्टेम्बर २०१३, अन्तिम पहुँच १३ सेप्टेम्बर २०१३ 
  48. ४८.० ४८.१ "Timeline of Muzaffarnagar riots: eve-teasing incident led to murders, then riots", India TV News, २०१३-०९-०८, अन्तिम पहुँच २०१३-०९-०८ 
  49. Narrain, Siddharth (७–२० मे २००५), "Justice out of sight", Frontline 22 (10) (The Hindu Group), मूलबाट १० अगस्ट २००८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २६ फेब्रुअरी २०१५  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १० अगस्ट २००८ मिति
  50. "Moradabad's Kanth village tense after Communal clashes", IANS, news.biharprabha.com, अन्तिम पहुँच ५ जुलाई २०१४ 
  51. FP Staff (२७ Jul २०१४), "UP on boil: 3 dead in Sikh-Muslim clashes in Saharanpur, Moradabad tense", FirstPost, अन्तिम पहुँच २७ जुलाई २०१४