भवानी

भवानी
शक्ति, न्याय, मातृत्व र भावनाकी देवी
देवी भवानीले मराठा साम्राज्यका शिवाजीलाई चन्द्रहास खड्ग प्रदान गर्दै।
देवनागरी	भवानी
आबद्ध	देवी, आदि पराशक्ति, महादेवी, दुर्गा, शक्ति
वासस्थान	देवी लोक
अस्त्र	धनुष र बाण, खड्ग, गदा, सुदर्शन चक्र, शङ्ख, त्रिशूल, कमल
वाहन	बाघ/सिंह
रानी	शिव

भवानी (भाव्या, तुल्जा, तुरजा, त्वरिता, अम्बा, जगदम्बा र अम्बे नामले पनि चिनिने) दुर्गासँग सम्बन्धित एक विशेषण वा रूप हो। भवानीको अर्थ "जीवन दान दिने" भन्ने हुन्छ भने यसको तात्पर्य प्रकृतिको शक्ति वा रचनात्मक ऊर्जाको स्रोत भन्ने बुझिन्छ। उनलाई आफ्ना भक्तहरूको पालनपोषण गर्ने एक मातृ स्वरूप र दुष्ट असुरहरूको संहार गरी न्याय प्रदान गर्ने देवीको रूपमा चिनिन्छ।

व्युत्पत्ति

भवानी दुर्गाको एउटा स्वरूप हो र उनलाई आफ्ना भक्तहरूको राम्रोसँग हेरचाह गर्ने र असुरहरूको संहार गरी न्याय प्रदान गर्ने माताको रूपमा चिनिन्छ। भवानीलाई प्रायः ब्रह्मा, विष्णु र शिवभन्दा छुट्टै एक स्वतन्त्र देवीको रूपमा पनि हेरिन्छ। शिव पुराणले उनलाई सर्वोच्च देवी मानेको छ। शिवपुराण २.२.१४ का अनुसार, सतीको रूपमा अवतार लिने देवीको एक विशेषण भवानी हुन्। सोही अनुसार, ब्रह्माले नारदलाई वर्णन गरे झैं वीरिणीबाट जन्मिएकी जगन्मातालाई देखेर दक्षले श्रद्धापूर्वक हात जोडेर सम्मान प्रकट गरी उनको स्तुति गर्छन्।

इतिहास

आदि शक्तिको मातृ देवीका रूपमा गरिने उपासना महाराष्ट्रका चार शक्तिपीठहरूमा देख्न सकिन्छ जसमा तुलजापुरमा भवानी, कोल्हापुरमा महालक्ष्मी, माहुरमा महामाया रेणुका र वणीमा सप्तश्रृङ्गी समावेश छन्। महाराष्ट्रका अन्य शक्ति मन्दिरहरू अम्बेजोगाई, औन्ध र कर्नाटकमा रहेका छन्। महाराष्ट्रको धाराशिव जिल्ला अन्तर्गत तुलजापुरमा रहेको तुलजा भवानी मन्दिरलाई ५१ शक्तिपीठहरूमध्ये एक मानिन्छ। यस मन्दिरको निर्माण १२औँ शताब्दीको तिर भएको थियो। अर्को तुलजा भवानी मन्दिर सन् १५३७ र १५४० को बीचमा चित्तौडगढ किल्लामा निर्माण गरिएको थियो।

देवी भवानीलाई उग्र (भयानक) र 'करुणास्वरुपिणी' (दयाको अवतार) दुवै मानिन्छ। महाराष्ट्रका धेरै जात, उप-जात र परिवारहरूले उनलाई आफ्नो कुलदेवता मान्छन्। तुलजापुरको भवानी मन्दिर महाराष्ट्रको सोलापुर नजिकै सहयाद्री पर्वत शृङ्खलाको फेदमा रहेको यमुनाचल नामक पहाडमा अवस्थित छ। मन्दिरको प्रवेशद्वार उचाइमा रहेकाले भक्तजनहरू गर्भगृहसम्म पुग्नका लागि सिँढीहरू चढेर जान्छन्।

ऐतिहासिक अभिलेखहरूले यस मन्दिरको अस्तित्व १२औँ शताब्दीको सुरुतिरै रहेको बताउँछन्। भवानीको पूजा ग्रेनाइटबाट बनेको ३ फिट (०.९१ मी) अग्लो प्रतिमामा गरिन्छ जसका आठवटा हातहरूमा शस्त्रहरू र एउटा हात 'अभय मुद्रा' (भक्तहरूलाई आशीर्वाद दिने) अवस्थामा रहेका हुन्छन्। उनले महिषासुर नामक राक्षसको संहार चारवटा फरक रूपहरूमा गर्छिन् जसमा कात्यायनी (१०-हात भएकी), महालक्ष्मी (दुर्गा सप्तशती अनुसार १८-हात वा १०००-हात भएकी देवी चण्डिका), उग्रचण्डा (१८-हात भएकी) र भद्रकाली (१६-हात भएकी) समावेश छन्।