रति

रति
यौन आनन्द, कामवासना र जोशकी देवी
बेलुरको चेन्नाकेशव मन्दिरको भित्तामा कुँदिएको रतिको मूर्ति
देवनागरी	रति
संस्कृत लिप्यन्तरण	Rati
आबद्ध	देवी
वासस्थान	कामलोक
अस्त्र	खड्ग
वाहन	सुगा
वंशावली
अभिभावकहरू	दक्ष
रानी	कामदेव
सन्तानहरू	हर्ष र यश (छोराहरू)

रति प्रेम, शारीरिक इच्छा, कामवासना, जोश र यौन आनन्दकी हिन्दु देवी हुन्। सामान्यतया प्रजापति दक्षकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएकी रति प्रेमका देवता काम (कामदेव) की मुख्य पत्नी र सहायक हुन्। कामदेवकी निरन्तर साथीको रूपमा उनलाई प्रायः पौराणिक कथाहरू र मन्दिरका मूर्तिहरूमा कामदेवसँगै चित्रण गरिएको हुन्छ। कामदेवसँगै उनको पनि पूजा गरिन्छ।

हिन्दु शास्त्रहरूले रतिको सौन्दर्य र कामुकतामा जोड दिएका छन्। उनलाई प्रेमका देवतालाई समेत मोहित पार्ने शक्ति भएकी युवतीका रूपमा चित्रण गरिएको छ। जब भगवान् शिवले उनका पति कामदेवलाई भष्म गर्छन्, तब रतिको अनुनय-विनय वा तपस्याले नै कामदेवको पुनर्जन्मको प्रतिज्ञा दिलाउँछ। प्रायः, यो पुनर्जन्म तब हुन्छ जब कामदेव कृष्ण र रुक्मिणीका छोरा प्रद्युम्नको रूपमा जन्म लिन्छन्। जन्मदै आफ्ना आमाबुबाबाट अलग भएका प्रद्युम्नको पालनपोषणमा रतिले — मायावतीको नाममा — महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छिन्। उनले प्रद्युम्नको सुसारेका साथै प्रेमीको रूपमा काम गर्छिन् र उनलाई मार्न ठिक्क परेको दानव राजालाई वध गरेर आफ्ना आमाबुबाकहाँ फर्कने बाटो बताउँछिन्। पछि, काम-प्रद्युम्नले रति-मायावतीलाई आफ्नी पत्नीको रूपमा स्वीकार गर्छन्।

व्युत्पत्ति

देवी रतिको नाम संस्कृत धातु रम्बाट आएको हो, जसको अर्थ "रमाउनु" वा "आनन्द लिनु" भन्ने हुन्छ। यद्यपि यो क्रिया मूलले सामान्यतया जुनसुकै प्रकारको आनन्दलाई बुझाउँछ, यसले प्रायः शारीरिक र कामुक आनन्दको अर्थ बोक्छ। व्युत्पत्तिगत रूपमा, रति शब्दले आनन्द लिन सकिने जुनसुकै कुरालाई बुझाउँछ; तर, यो लगभग सधैँ यौन प्रेम वा कामवासनालाई बुझाउन प्रयोग गरिन्छ।

पौराणिक कथा

जन्म र विवाह

मिश्रित घोडामा सवार रति

कालिका पुराणमा रतिको जन्मको बारेमा एउटा कथा उल्लेख गरिएको छ। १० जना प्रजापति हरूको सृष्टि पछि, सृष्टिकर्ता ब्रह्माले आफ्नो मनबाट प्रेमका देवता काम (कामदेव) लाई उत्पन्न गर्छन्। कामदेवलाई आफ्ना पुष्प-वाणहरू प्रहार गरेर संसारमा प्रेम फैलाउने आज्ञा दिइन्छ। प्रजापति दक्षलाई कामदेवका लागि पत्नी प्रस्तुत गर्न अनुरोध गरिन्छ। कामदेवले सुरुमा ब्रह्मा र अन्य प्रजापतिहरू विरुद्ध आफ्ना वाणहरू प्रयोग गर्छन्, जसका कारण उनीहरू ब्रह्माकी छोरी सन्ध्या ("सन्ध्याकाल/भोर") प्रति अनैतिक रूपमा आकर्षित हुन्छन्। ब्रह्माको यो निन्दनीय कार्यबाट भगवान् शिव क्रुद्ध हुन्छन् र यसको भर्त्सना गर्छन्। लज्जित भएर ब्रह्मा र प्रजापतिहरू काम्न र पसिना बगाउन थाल्छन्। दक्षको पसिनाबाट रति नामकी एक सुन्दरी स्त्रीको उत्पत्ति हुन्छ, जसलाई दक्षले कामदेवकी पत्नीका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। सोही समयमा, विचलित ब्रह्माले भविष्यमा शिवद्वारा कामदेव भष्म हुने श्राप दिन्छन्। यद्यपि, कामदेवको बिन्तीपछि ब्रह्माले उनलाई पुनर्जन्म हुने आश्वासन दिन्छन्।

ब्रह्मवैवर्त पुराणका अनुसार, ब्रह्माले कुदृष्टि राखेपछि सन्ध्याले आत्महत्या गर्छिन्। भगवान् विष्णुले उनलाई पुनर्जीवित गरी 'रति' नाम दिन्छन् र कामदेवसँग विवाह गराइदिन्छन्। शिव पुराणमा उल्लेख भए अनुसार आत्महत्यापछि सन्ध्याले दक्षको पसिनाबाट रतिको रूपमा पुनर्जन्म लिन्छिन्। केही ग्रन्थहरूमा शिवलाई रतिको पिताको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।

महाकाव्य महाभारत को परिशिष्ट हरिवंशमा कामदेव र रतिका हर्ष ("खुसी") र यश ("अनुग्रह") गरी दुई सन्तान भएको उल्लेख छ। यद्यपि, विष्णु पुराण ले रतिको (नन्दीको रूपमा) हर्ष नामको एक मात्र छोरा भएको उल्लेख गरेको छ। महाकाव्य महाभारत र रामायणले पनि रति कामदेवकी पत्नी भएको पुष्टि गर्छन्।

मायावती

दानव तारकासुरले ब्रह्माण्डमा हाहाकार मच्चाउँछ र केवल भगवान् शिवका छोराले मात्र उनलाई वध गर्न सक्थे। तर शिव आफ्नी पहिलो पत्नी सतीको मृत्युपछि वैराग्यतर्फ लाग्छन्। त्यसैले देवताहरूले कामदेवलाई शिवको मनमा पुनः प्रेम जगाउने जिम्मेवारी दिन्छन्। कामदेव रति र मधु वा वसन्तसँगै कैलाश पर्वतमा जान्छन् र शिवमाथि आफ्नो पुष्प-वाण प्रहार गर्छन् (कथाको अर्को संस्करणमा, कामदेव शिवको मनमा प्रवेश गर्छन्) र कामवासना जागृत गराउँछन्। कामदेवको वाणबाट घाइते भएका शिव सतीको पुनर्जन्म पार्वतीप्रति आकर्षित हुन्छन्, तर विचलित भई आफ्नो तेस्रो आँखाको दृष्टिले कामदेवलाई भष्म गरिदिन्छन्।

मायावतीको रूपमा रहेकी रतिसँगै प्रद्युम्नका रूपमा कामदेव, द्वारका फिर्ती

भागवत पुराणमा अगाडि वर्णन गरिए अनुसार कामदेवको मृत्युले शोकविह्वल भएकी रति पागल झैँ बन्छिन्। मत्स्य पुराण र पद्म पुराण का संस्करणहरूमा उनले आफ्ना पतिको खरानी शरीरमा दलेको उल्लेख छ। भागवत पुराणमा अतिरिक्त रतिले कठोर तपस्या गर्छिन् र पार्वतीसँग आफ्ना पतिलाई जीवित गरिदिन शिवसँग मध्यस्थता गर्न प्रार्थना गर्छिन्। पार्वतीले उनलाई आश्वासन दिँदै कामदेव पृथ्वीमा भगवान् विष्णुका अवतार कृष्णका छोरा प्रद्युम्नका रूपमा पुनर्जन्म लिनेछन् र रतिले शम्बरासुर दैत्यको घरमा उनको प्रतीक्षा गर्नुपर्ने भन्छिन्। मत्स्य पुराण, पद्म पुराण, शिव पुराण, लिङ्ग पुराण र कथासरित्सागर जस्ता अन्य संस्करणहरूमा शिव स्वयंले रतिलाई कामदेवको पुनर्जन्मको वरदान दिनुभएको छ।

खजुराहोमा कामदेव र रतिको मूर्ति

अन्य संस्करणहरूमा, उनले कामदेवलाई यो घातक अभियानमा पठाउने देवताहरूलाई श्राप दिन्छिन्। त्यसपछि देवताहरूको समूह वा ब्रह्माले शोकविह्वल रतिको राहतका लागि शिव वा महादेवी (पार्वती) सँग प्रार्थना गर्छन्। ब्रह्माण्ड पुराण जस्ता केही कथाहरूमा, रति र देवताहरूको विलाप सुनेर देवीले कामदेवलाई तुरुन्तै पुनर्जीवित गरिदिन्छन्। प्रसिद्ध संस्कृत कवि कालिदासले आफ्नो कृति कुमारसम्भवम्को चौथो सर्गमा रतिको दुर्दशाको चर्चा गरेका छन्। यस महाकाव्यले शिव र पार्वतीको विवाह र तारकासुरको वध गर्ने उनीहरूका छोरा कार्तिकेयको जन्मको कथामा केन्द्रित छ। चौथो सर्गमा रतिले आफ्ना पतिको मृत्यु देख्छिन्, विलाप गर्छिन् र त्यसपछि चितामा आत्मदाह गर्ने प्रयास गर्छिन्। त्यही समयमा एक आकाशवाणीले उनलाई रोक्दै शिवको विवाहपछि उनका पति पुनः जीवित हुने बताउँछ।