नेपाली भाषा

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
नेपाली
नेपाली Nepālī
बोलिने क्षेत्रहरू: नेपाल, भारत, भुटान
क्षेत्र: दक्षिण एशिया
कुल प्रयोगकर्ता: मातृभाषी - १.७ करोड[१], कुल - करिब ४ करोड

मुन पौश 

श्रेणी ५६
भाषा परिवार: भारोपेली भाषा परिवार
 भारतीय-इरानी
  भारतीय-आर्य
   पहाडी(उत्तरी क्षेत्र)
    पूर्वी पहाडी
     नेपाली
Language codes
ISO 639-1: none
ISO 639-2:
ISO 639-3:

नेपाली भाषा नेपालको राष्ट्रभाषा र सम्पर्क भाषा (en:Lingua Franca) तथा भारत, भुटानबर्माको केही भागमा मातृभाषाको रूपमा बोलिने भाषा हो । यो भाषा भारोपेली भाषा परिवार समूहमा पर्दछ । यो भाषा नेपाल र भारतको आधिकारीक (सरकारी काम काजको) भाषा हो । नेपालका करिब आधा जनसंख्याले आफ्नो मातृभाषाको रूपमा यो भाषा बोल्ने गर्दछन् । देवनागरी लिपिमा लेखिने यो भाषामा २ किसिमका वर्णमाला छन् । स्वरवर्णमा १२ र व्यञ्जनवर्णमा ३६ वटा वर्णहरू रहेका छन् । अक्षरको लेखन र उच्चारण एउटै हुने यो भाषा सिक्न असाध्यै सजिलो भएका कारण यसको लोकप्रियता बढेको हो ।

नेपाली भाषा विभिन्न समयमा विभिन्न नामले चिनिन्थ्यो । खस कुरा, पर्वते भाषा तथा गोर्खाली भाषा आदि। यी मध्ये खस कुरा सबैभन्दा पुरानो नाम हो। खस जातिहरूले बोल्ने भाषा भएको हुनाले यसलाई खस भाषा भनिएको हो । यो भाषा पश्चिम नेपालको कर्णाली क्षेत्रमा विकसित भएर पूर्वतर्फ फैलदै गएको हो । खस कुरा पश्चिम नेपालको मगर जातीहरूले बोल्ने भाषा खाम कुरा सँगै विकसित भएर अगाडि बढेको मानिन्छ ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

नेपाली भाषा भारोपेली भाषा परिवार समूहको भाषा हो, जुन नेपाल लगायत भारत, भुटान र बर्माको केही भागमा बोलिन्छ । यो भाषाको विकास 'संस्कृत' र यसको अपभ्रंस रूप 'पाली' हुँदै भएको मानिन्छ । यसको उत्पत्ति थलोको रूपमा हालको कर्णाली अञ्चल स्थित जुम्ला जिल्लाको सिंजा उपत्यका लाई मानिएको छ । पछिल्लो भाषिक अनुमानमा विश्वभरि छरिएका लगभग २ करोड १० लाख जातिले नेपाली भाषालाई मातृभाषाको रूपमा अपनाएका छन् भने अरू १ करोड भन्दा बढि मानिसको यो दोस्रो भाषा हो।

नेपाली भाषा सबै भाषा-भाषीहरूकाबिच सम्पर्क कायम गर्न सजिलो र लोकप्रिय भएको नाताले नै राष्ट्रभाषा हुन गएको हो । यसको ऐतिहासिकतालाई ध्यान दिने हो भने, विशाल नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा धेरैव वर्षअगाडि देखि नेपाली भाषा पूर्वमा ब्रम्हपुत्र र पश्चिममा काश्मिरसम्म प्रचलित भइसकेको थियो । भाषाविद् भानुभक्त पोखरेल' लेख्छन् - नेपाल एकीकरण हुनुभन्दा पाँच - सात सय वर्ष अघि देखिनै यस भू-भागका राजा-रजौटाहरूकाले परम्परा पत्राचार, संधि संझौता गर्ने तत्कालीन अन्तर्राज्यीय भाषा नेपालीनै थियो । नेपाल एकीकरण अभियानमा पृथ्वीनारायण शाहले बाइसी, चौबिसे, लिम्बूवान, खम्बूवान, आदिका अपुङ्गी टुक्रे राजाहरूसित व्यवहार गर्ने भाषा पनि नेपालीनै थियो । नेपाली भाषा सम्पूर्ण जातजातिको अन्तरजातीय भाषा हो । पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गर्नुभन्दा अगाडि कान्तिपुरका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल र उनका छोरा प्रताप मल्लको समयमा नेपाली भाषामा लेखिएका प्रशस्त अभिलेखहरू पाइन्छन् । त्यस्तै' जगतप्रकाश मल्ल, भूपतीन्द्र मल्ल, भास्कर मल्लजयप्रकाश मल्लले पनि पनि नेपाली भाषामा लेखापढी गरेका थुपै प्रमाणहरू छन् ।

विशाल नेपालको सिर्जना हुनुभन्दा अगाडि नेपाली भाषा यहाँका साना राज्यहरूमा केही मात्रामा प्रचलित भइसकेकाले पृथ्वीनारायण शाहलाई राष्ट्रिय एकीकरणमा सजिलो पनि हुनगएको थियो । इतिहासविद् शंकरमान राजवंशीले लेख्नुभएको पुरातत्त्व संग्रह २०१८मा मोरङका राजा हरिश्चन्द्र सेनबृषशेनको स्याहामोहर ,विक्रम सम्वत् १७१९ पौषमा नेपालीभाषामा लेखिएका कागजपत्रहरू र मकवानपुरका राजा माणिकसेनले श्री गोर्साई लाई नेपाली भाषामा लेखिएका स्याहामोहर र विक्रम सम्वत् १७८४ कार्तिक भनेर लेखिएका र विजयपुरबाट बुद्धिकर्ण रायले विक्रम सम्वत् १८२४ नेपाली भाषामा लेखिएका कागजपत्रहरू भएको कुरा उल्लेख छ । नेपाली भाषा, हिन्दी, मैथिली,भोजपुरी, बैगाली, गडवाली भाषाहरू संस्कृतका सन्तान हुन् । नेपालमा लिच्छवी शासनकालभर संस्कृत भाषाले राष्ट्रभाषको स्थान ओगटेको थियो । मल्लकालमा संस्कृत, नेपाली भाषा र नेवारी लगायत स्थानीय भाषाहरू चलनचल्तिमा आएका देखिन्छ । नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा पहिला काठमाडौँबाट गोरखा, लम्जुङ्ग, कास्की वा जनकपुर जानेहरूले नेपाली भाषामैं बोल्नेगर्थे । त्यही हिसाबले नेपाली भाषा ब्रम्हपुत्रदेखि कास्मिरसम्म चलनचल्तीमा आइसकेको थियो ।

दार्जीलिङ्गका विद्वान् पारसमणि प्रधानले भनेका थिए- नेपाली भाषा कुनै निश्चित जात वा जातिको भाषा होइन । यसलाई राई, सुनुवार, लिम्बु, गुरुङ, मगर लगायत नेवार, तामाङ, बाहुन, क्षेत्री आदि जातले आआफ्नो बोली छँदाछँदै पनि नेपाली भाषालाई मातृभाषा भनी अपनाएका छन् । यसो गर्नाले एउटा विशाल नेपाली जातिको सृष्टि भएको छ । पहिलेको खस बोली खस भाषामा परिणत भएर गोर्खा वा गोर्खाली भाषा हुन पुगेको र अहिले तमाम नेपाली जातिको भाषा हुनपुगेको छ । यति मात्र होइन भारतका आसाम, मणिपुर, दार्जिलिङ्ग, उत्तराञ्चलको देहरादून, अलमोडा लगायत भारतका अनेकौं ठाउँमा रहेका नेपालीहरूको प्रियभाषाको रूपमा नेपाली भाषा पूजनीय भइरहेको र भारत सरकारले सरकारी भाषा सरह्रको मान्यता दिएर नेपाली भाषालाई अन्तराष्ट्रिय मान्यता गरेको छ ।

नेपाल विभिन्न जाति, भेषभूषा, भाषभाषीहरूको थलो हो । यहाँ जम्माजम्मी १२४ भाषाहरू छन् । ती मध्ये ४०।५० भाषाहरू विकसित अवस्थामा छन् । मैथिली, भोजपुरी, अवधी, मगर, गुरुङ, तामाङ, शेर्पा, नेवार, थारू, राजबंशी, लिम्बु, राई, थकाली, सुनुवार, सतार, उर्दू भाषा आदि आआफ्नो समुदायमा लोकप्रिय छ। भाषाको हिसाबले नेपाल धेरै धनी छ । अशोक श्रेष्ठ लेख्छन् - बाइसे, चौबिसे राज्यको अवधारणा लिएर आन्दोलित हुनु आफैमा बौद्धिक बहुलठ्ठीपन बाहेक केही होइन । हामी सबै जातजाति, प्रजातिहरूले नेपालको एकीकरण हुँदाको अवस्थादेखिनैं विशाल नेपालको राष्ट्रिय मूलधारमा विलय गरिसकेका छौं । यस बारेमा युवाकविश्रवण मुकारुङ लेख्छन् - नेपाली भाषा नेपाली जातिको पहिचान भएको छ । नेपाली भाषाको यो व्यक्तित्व तयार हुनमा राजतीतिक, सामाजिक धेरै कारण होलान् । मुलकारण यसलाई अङ्गिकार गर्ने नेपाली जनतानै हुन् जस्ले नेपाली भाषालाई आफ्नो जीवन पद्धतिसँग जोडे । [२]

व्याकरण[सम्पादन गर्ने]

नेपाली साहित्य लाई नेपाली उखान-टुक्का तथा गाउँ खाने कथा आदिले एकदमै रोचक र धनी बनाएको छ ।

  • पुरुष: प्रथम पुरुष = म, हामी ; द्वितीय पुरुष = तँ, तिमी, तपाईँ; तृतीय पुरुष = ऊ, उनी, उनीहरू
  • वचन : एक वचन = म, तिमी, ऊ, उनी, तिनी, त्‍यो ; बहु वचन = हामी, तिमीहरू, उनीहरू, तिनीहरू

शब्दकोष[सम्पादन गर्ने]

व्याकरण पुस्‍तकहरू[सम्पादन गर्ने]

विदेशमा नेपाली भाषा[सम्पादन गर्ने]

बाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]

भाषाहरूको ISO कोड अथवा यो हेर्नुहोस्

सन्दर्भ सामग्री[सम्पादन गर्ने]