थापा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
थापा
Bada Kaji Amar Singh Thapa 2013-09-15 00-28.jpegBhakti Thapa.jpgBhimsen Thapa from Art et Civilisation.jpg


PrimeMinister Mathbarsingh Thapa MaternalUncle of JungBahadur 1843AD.jpgBiraj Thapa Magar.jpgGajaraj Singh Thapa solo.jpg

माथि: अमरसिंह थापा · भक्ति थापा · भीमसेन थापा

तल: माथवरसिंह थापा · विराज थापा मगर · गजराज सिंह थापा

जम्मा जनसङ्ख्या
१०,७४,३४५ विश्वव्यापी [१]
बसोबास क्षेत्रहरु
 नेपाल
भाषा

नेपाली भाषा, मगर भाषा

धर्म

हिन्दु धर्ममष्टो धर्म[२]

सम्बन्धित समुदायहरू

बस्नेत, पाँडे, कुँवर, बिष्ट

थापा एक नेपाली मूलनिवासी पहाडी समुदायको थर हो। यस थरका व्यक्तिहरू क्षेत्रीमगर हुन्छन।[१] यो नेपालीहरूमा एउटा भारदारी जातिको रूपमा लिइन्छ। बस्नेत, पाण्डे, कुँवरबिष्ट सँगै थापा पनि काजी वंशज उपाधि पाउने पाँचमध्येको एक थर हो।[३] थापा क्षेत्री परिवारको पाण्डे क्षेत्री परिवारसँग ऐतिहासिक दुस्मनी छ ।[४] नेपालभरि सर्वत्र बसोबास गर्ने थापाहरू नेपालको ठूलो जनसङ्ख्यामा पाइन्छन् । फोरबियर्स वेभसाइटको अनुसार सन् २०१४ मा थापा नेपालको दोस्रो ठूलो थर थियो ।[१]

यस थापा भित्र पनि छुट्टा छुट्टै प्रकार रहेका छन् - जसमध्ये पनि बगाले थापा, गोदार थापा, लामिछाने (मुगाली), सुयल (थापा), पुँवर थापा, गाम्ले थापा, घिमिरे थापा, सोनाल थापा, कालिकोटे थापा, आदि गर्दै ४५ प्रकारका थापा छन् । [५]नेपालमा क्षेत्रीहरू थापा भनी थर लेख्ने गर्छन् र थापा मगरहरू चाहिँ थापा मगर लेख्ने गर्छन् । त्यसैले विभाजन गर्दा क्षेत्रीहरूलाई थापा काजी भनिन्छ र थापा मगरहरूलाई मगर भनिन्छ ।

नेपालमा थापा काजीहरूको विशेष राजनितिक पहुँच पनि रहिआएको छ। आधुनिक नेपालको निर्माण सँगै प्रधानसेनापति, भारदार र मन्त्रीहरू थापा काजी थिए। नेपालको हुकुमी व्यवस्थामा प्रमुख शक्तिमा बस्नेतपाण्डेहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै थापा क्षेत्रीहरू एक शक्तिशाली भारदारी परिवार बन्न पुगे। भिमसेन थापा नेपालको सबैभन्दा लामो समय सम्म प्रधानमन्त्री भएका थिए जो थापा नै थिए। बडाकाजी अमरसिंह थापा नेपालको महानायकमा गनिन्छन्। त्यस्तै सरदार भक्ति थापा पनि नेपालका राष्ट्रिय विभूतिहरूमध्ये एक हुन्। [६][७]

हुकुमी शासनकालमा मात्र नभई पञ्चायतकालमा पनि सुर्यबहादुर, विश्वबन्धु, चिरण शम्शेर, सुशिला, निराजन र कमल थापाहरूको वर्चस्व रह्यो । यसको नाइके भने पाँच पटकसम्मका प्रधानमन्त्री सुर्यबहादुर नै हुन्। त्यस्तै एक समयमा सन् २००३ मा नेपाली सेनाका प्रधानसेनापति धर्मपालवरसिँह थापा, नेपाल प्रहरीका महानिरीक्षक श्यामभक्त थापा र सशस्त्र प्रहरी प्रमुख सहवीर थापा तथा प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा रहँदा एकैपटक ४ सर्वोच्च पदमा शासनसत्ता सम्पूर्ण थापाहरूको नियन्त्रणमा भएको थियो। यसले प्रजातान्त्रिक व्यवस्थामा पनि थापा काजीहरूको शासकत्व वर्णन गर्दछ।[६]

बगाले थापा[सम्पादन गर्ने]

बगाले थापा क्षेत्री थापा अर्थात् थापा काजीहरूको एक कुलघरान हो । आत्रेय गोत्रका बगाले थापाहरूको कुलदेवता पञ्चकन्या भीमसेन हुन्।[५] उनीहरू इतिहासदेखि सशक्त पदहरू जस्तै मुखिया, जिम्मल, पञ्चप्रधान, बडाहाकिम, काजी आदि बाट सुशोभित छन्। उनीहरू नेपाली राजनीतिको वृतमा अग्रज देखिन्छन्। [४] ज्युँदो बाघ भनिएका बडाकाजी अमरसिंह थापा बगाले थापा हुन्। मुख्तियार जर्नेल प्र.म.भीमसेन थापा गोरखाको बगाले थापा परिवारका हुन्। उनका भतिजा माथवरसिंह थापा पनि नेपालको प्रधानमन्त्री हुन्। पछिल्लो समयमा नेपाली सेनाका प्रधानसेनापति भएका धर्मपालवरसिँह थापा पनि बगाले थापा नै हुन्।[८]

गोरखा जिल्लाको बोर्लाङ गाविसमा ऐतिहासिक बगाले थापा वंशजहरूले बसोबास गरे। ओखलढुङ्गा जिल्लाको पोखरे गाविसमा पर्ने हिलेछाप चिसङ्खुगढीमा बगाले थापाहरू लामो समयदेखि बसिआएका छन् । त्यस्तै, रामेछाप जिल्लाको भलुवाजोरमा पनि बगाले थापाहरू धेरै अघि देखि बस्दै आएका छन् ।

पूर्वी नेपालमा निम्न कथन एवम् परम्परा प्रचलित छ। नौ मुरी चामल नङले उधार्नुपर्ने र अमलाको पातको सङग्रह गर्ने झन्झटले मष्टो पुजा (देवाली) त्यागी भीमसेनको पाँच पत्थर घरमा स्थापित गरी पुजा गर्न थाले। दसैंमा घटस्थापनाको दिन देखि बली दिने राँगोको क्रियापुत्री बस्न एक खस बाहुन मनोनित गर्छन्। फुलपाती डोलीमा चढाई बाजा बजाउँदै भित्र्याउँछन्। कालरात्रीको दिन प्रत्येक बगालेको घरबाट एक पुरूष प्रचण्ड व्रत बस्छन् र रातमा कालरात्रीमा मौलो पुजा गरी राँगो बली दिई विधिपूर्वक मनाउँछन्।

गोदार थापा[सम्पादन गर्ने]

सरदार भक्ति थापा, लमजुङका गोदार थापा

गोदार थापाहरू कश्यप गोत्रका हुन्। [५] गोदार थापा सर्वत्र पाईने सत्तारूढ सामन्त वर्गका थापा हुन्। सरदार भक्ति थापा लमजुङ जिल्लाका कुलीन गोदार थापा थिए।[८] भिक्टोरिया क्रस विजेता शेरबहादुर थापा पनि लम्जुङ्गका गोदार थापा हुन्। त्यस्तै स्वास्थ्य मन्त्री तथा प्रबल युवा नेता गगन थापा पनि गोदार थापा हुन्।

सुयल थापा[सम्पादन गर्ने]

सुयल (थापा)हरू वशिष्ठ गोत्रका हुन्।[९] जहा सुयलहरूको सुरुवात् पान्थर भए पनि जिजु बाजे नै भारतको आसाम तर्फ लागेकाले गर्दा मध्य तिर कुनै नाम निशान नै नरहेको र समय सँगै केही पुस्ता पछि आएर सुनसरी, भोजपुरझापा जिल्लालाई प्रमुख् बास स्थान् बनाउदै आएका छन्।

लामिछाने (मुगाली) थापा[सम्पादन गर्ने]

प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा, एक मुगाली थापा काजी

लामिछाने (मुगाली) थापाहरू थापा काजीहरूको एक शाखा हो । उनीहरू धनकुटा जिल्लाको मुगा गाउँबाट उत्पत्ति भएको मानिन्छ। त्यसैले लामिछाने थापाहरूलाई मुगाली थापा पनि भनिन्छ। उच्च वर्गका यी थापाहरू गर्ग गोत्रका हुन्।[५] धनकुटा मूलघर भएका नेपालको सर्वाधिक ५ पटकको प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा एक मुगाली थापा हुन्।[८]

मगर थापा[सम्पादन गर्ने]

काजी विराज थापा मगर छातीमा खुकुरीसहित

यस थापाहरू अरूझैं खस क्षेत्री नभई पूर्णतः मङ्गोल जातिका मगर वर्ग हुन् । उनीहरू मगर भाषा अर्थात् भोट-बर्मेली भाषा प्रयोग गर्छन् । यस जातिका थापाहरू योद्धा प्रवृत्तिका हुन्छन् । प्रायः पुरानो गोरख गणबाट लड्ने यिनीहरूले संसारका विभिन्न स्थानमा लडी युद्ध विजय गरेका छन् । यिनीहरूको रहनसहन सम्पूर्ण मगर जातिको जस्तै हुन्छ ।[१०]

विराज थापा मगर पृथ्वीनारायण शाहका पहिलो सेनापति हुन्। मगर सेना ले लिम्बुवानको योध मा लिम्बु सेना लाई सन्धी गर्नु मजबुर गरेकाथिए इ जाती लिम्बूवन जित्ने जात पनि भनिन्छ । लखन थापा मगर नेपालको पहिलो सहिद हुन्। कूलबीर थापा, नेत्रबहादुर थापालालबहादुर थापा भिक्टोरिया क्रस विजेता हुन् ।

उल्लेखनीय थापाहरू[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्री[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ १.२ "थापा:वैश्विक प्रोफाइल". http://forebears.io/surnames/thapa. अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-10. 
  2. "मष्टो देवता पुजा". http://www.karma99.com/2015/03/masto-god-kuldevta.html?m=1. अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-24. 
  3. http://www.karma99.com/2013/01/chhettri.html?m=1
  4. ४.० ४.१ "विभिन्न काजी परिवारहरू". http://www.worldlibrary.org/article/whebn0023761662/kaji%20(nepal). अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-24. 
  5. ५.० ५.१ ५.२ ५.३ "क्षेत्री थापाको प्रकार". http://www.karma99.com/2013/01/chettri-surnames.html?m=1. अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-10. 
  6. ६.० ६.१ "क्षेत्री थापाको ऐतिहासिक र राजनैतिक प्रभुत्व". http://nepalitimes.com/news.php?id=3344#.WEf4-svA7qA. अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-10. 
  7. "National heroes of Nepal". http://www.imnepal.com/national-heroes-nepal/. अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-24. 
  8. ८.० ८.१ ८.२ "थापा परिवारका व्यक्तित्वहरू". http://www.abbreviations.com/thapa. अन्तिम पहुँच मिति: 2017-03-11. 
  9. http://savitri.com.np/gotra-and-thars-surname-in-nepal/
  10. http://www.historynepal.com/2010/07/general-introduction-of-magae-caste.html

बाह्य सूत्र[सम्पादन गर्ने]

यो पनि हेर्नुहोला[सम्पादन गर्ने]