स्कन्दमाता

स्कन्दमाता
मातृत्वकी देवी
स्कन्दमाताको चित्रण
आबद्ध	नवदुर्गा
वासस्थान	कैलाश पर्वत
ग्रह	चन्द्रमा
मन्त्र	ॐ देवी स्कन्दमातायै नमः सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी
वाहन	सिंह
वंशावली
रानी	शिव
सन्तानहरू	कार्तिकेय

स्कन्दमाता हिन्दु देवी महादेवीको एक स्वरूप हुन्, जसलाई युद्धका देवता कार्तिकेय (स्कन्द) की माताको रूपमा पूजा गरिन्छ। उनी नवदुर्गा मध्येकी पाँचौँ देवी हुन् त्यसैले नवरात्रिको पाँचौँ दिनमा उनको उपासना गरिन्छ।

प्रतिमा

स्कन्दमाता चतुर्भुजा (चार हात भएकी), तीन आँखा भएकी र वाहनको रूपमा सिंह भएकी देवी हुन्। उनको एउटा हातले भय नाशक अभय मुद्रा प्रदर्शन गर्दछ भने अर्को हातले आफ्नो काखमा बालक स्वरूपका छोरा स्कन्दलाई समातेको देखाइन्छ। उनका बाँकी दुई तल्लो हातहरूमा सामान्यतया कमलको फूल हुन्छ। उहाँको वर्ण उज्यालो (गोरो) छ। उनलाई प्रायः कमलको फूलमा बसिरहेको चित्रण गरिने हुनाले, कतिपय अवस्थामा पद्मासना पनि भनिन्छ।

पौराणिक कथा

शिव पुराणका अनुसार, पार्वतीसँगको विवाहपछि शिव आफ्नो निवासस्थान कैलाशमा सन्न्यास लिई उनीसँग हजार वर्षसम्म रतिमा लीन हुन्छन्। यस अवधिमा, तारकासुर नामक असुरको वध गर्न सक्ने पुत्रको अझै जन्म नभएकोमा देवताहरू चिन्तित हुन्छन्। शिवलाई बाधा पुर्‍याउन हिचकिचाए तापनि, विष्णु र ब्रह्माको नेतृत्वमा उनीहरू शिवको दर्शन गर्न कैलाश पुग्छन्।

देवताहरूको प्रार्थना स्वीकार गर्दै शिवले आफ्नो वीर्य जमिनमा खसाल्छन्। देवताहरूको आग्रहमा, अग्निले ढुकुरको रूप धारण गरी त्यसलाई नष्ट हुन नदिन निल्छन्, तर त्यसको तेजले उनलाई जलन हुन थाल्छ। यस हस्तक्षेपबाट असन्तुष्ट भएकी पार्वतीले देवताहरूलाई स्वार्थी भएको आरोप लगाउँदै आफ्नो पतिसँगको मिलनमा बाधा पुर्‍याएकोमा रुष्ट हुन्छिन्। शिवको निर्देशन अनुसार, अग्निले उक्त वीर्य सात ऋषिहरूमध्येका छ ऋषिका पत्नीहरूले बिहानी स्नान गर्ने स्थानमा राखिदिन्छन्। ती पत्नीहरू गर्भवती हुन्छन् र त्यसको प्रभाव सहन नसकी उनीहरूले भ्रूणको रूपमा वीर्य त्याग गर्छन् जसलाई गङ्गा नदीले धारण गर्छिन्।

यही भ्रूणबाट मार्गशीर्ष महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिका दिन कार्तिकेयको जन्म हुन्छ। पार्वतीले बालकलाई स्तनपान गराई पालनपोषण गर्छिन् र देवताहरूले यो जन्मको उत्सव मनाउँछन्। पार्वतीको यही ममतामयी र पालनपोषण गर्ने स्वरूपलाई स्कन्दमाता भनिन थालिन्छ। अन्ततः कार्तिकेयले तारकासुरको वध गरी ब्रह्माण्डमा पुनः सुव्यवस्था कायम गर्ने आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्छन्।