टङ्कप्रसाद आचार्य

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
(टंकप्रसाद आचार्य बाट पठाईएको)
टंक प्रसाद आचार्य
१९ औँ प्रधानमन्त्री (नेपाल)
कार्यकाल
वि.सं. २०१२ माघ १३[१][२] – वि.सं. २०१४ असार ३१[२]
एकाधिपतिराजा महेन्द्र
पूर्वाधिकारीराजाको प्रत्यक्ष शासन
उतराधिकारीडा के आई सिंह
व्यक्तिगत विवरण
जन्म१९६९ मंसिर १७
मृत्यु२०४५

टंकप्रसाद आचार्य (वि.सं. १९६९-२०४५) प्रजातन्त्रवादी नेता, नेपालको जेठो राजनीतिक पार्टी नेपाल प्रजा परिषदका संस्थापक अध्यक्ष एवम् नेपालका भूतपूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। माघ १० देखि१६ सम्मलाई सहिद सप्ताह र माघ १६ लाई सहिद दिवस मनाउन उनकै प्रधानमन्त्रीकालमा सुरु भएको थियो।

जीवनी[सम्पादन गर्नुहोस्]

आचार्यको जन्म वि.सं. १९६९ साल मंसिर १७ गते आइतबार भएको हो।

नेपाल प्रजा परिषद्[सम्पादन गर्नुहोस्]

उनले वि.सं. १९९३ मा (२२ वर्षको उमेरमा) नेपाल प्रजा परिषद्को स्थापना गरे। वि.सं. १९९७ सालमा राणा शासन विरुद्ध पर्चा छरेपछि पक्राउ पर्ने २ सयजना व्यक्तित्वमा उनी पनि थिए। टङ्कप्रसाद आचार्य जनकपुरमा गिरफ्तार गरिए, पक्राउ परिने सुइँको पाएका मुकुन्दनाथ रिमाल मुग्लान पसेर जोगिए। शुक्रराज शास्त्रीलाई १० माघको राति पचली र धर्मभक्तलाई १२ माघमा सिफलको उकालोमा रूखमा झुन्ड्याइयो, दशरथ चन्द र गङ्गालाललाई १४ माघमा विष्णुमती नदीतटको शोभाभगवती मन्दिरछेउ गोली हानियो। टङ्कप्रसाद आचार्य र रामहरि शर्मालाई चारपाटा मुडेर ब्राह्मणका लागि मृत्युदण्ड समान सजाय दियो।[३]

वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिको आधारभूमि तयार पार्ने ५ जना युवाहरू- टंकप्रसाद आचार्य, दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, रामहरि शर्माजीवराज शर्मा थिए।

नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस[सम्पादन गर्नुहोस्]

२००३ सालमा कलकत्तामा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस स्थापना गर्दा प्रजापरिषद्को बलिदान सम्झेर उनलाई सभापति बनाइयो।

राणाशाहीको अन्त्यपछि वि.सं. २०१० सालमा गठित मातृकाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारमा गृहमन्त्री र वि.सं. २०१२ माघ १३[२] देखि वि.सं. २०१४ असार ३१ सम्म १७ महिना १८औं प्रधानमन्त्री बनेका हुन्।

प्रधानमन्त्रीत्त्व[सम्पादन गर्नुहोस्]

मन्त्रि-परिषद[सम्पादन गर्नुहोस्]

२०१२ साल माघ १३ गतेका दिन गठन भएको मन्त्रि-परिषद[सम्पादन गर्नुहोस्]

[४]

२०१३ साल माघ २३ थप भएको मन्त्रि-परिषद[सम्पादन गर्नुहोस्]

[५]

प्रसासनिक सुधार[सम्पादन गर्नुहोस्]

निजामति सेवामा सुधार, निजामती सेवा नियमावली लागू, भूमिसुधार, पञ्चशीलका आधारमा परराष्ट्र सम्बन्धको विकास, शिक्षा विकासका लागि अधिराज्यलाई ७ शैक्षिक क्षेत्रमा विभाजन, राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा योगदान दिए।

नेपालको मन्त्रिपरिषद् बैठकमा भारतीय कर्मचारी गोविन्द नारायण बस्ने नियम पनि उनकै पालामा खारेज भयो ।

आर्थिक नीति[सम्पादन गर्नुहोस्]

प्रथम पञ्चवर्षिय योजनाको थालनी, नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना र देशभरि नेपाली मुद्राको प्रचलनमा योगदान दिए।

विदेश नीति[सम्पादन गर्नुहोस्]

नेपालको इतिहासमा खास गरेर परराष्ट्र सम्बन्धको हिसाबले उनको प्रधानमन्त्रीत्व काललाई सुनौलो समय मानिन्छ। उनको कार्यकालमा सोभियत संघ (July 20, 1956)[६], जापान(September 1, 1956)[७], स्विटजरल्याण्ड (1956) [८], इजिप्ट, चीन र सँग नेपालको दौत्य सम्बन्ध स्थापना भयो। संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता (14-12-1955) [९] लिएर महासभामा नेपालको प्रतिनिधिमण्डल पठाउने काम पनि टंकप्रसाद कै पालामा भएको हो।

टंकप्रसादको प्रधानमन्त्रीत्वकाल मै, नेपालले भारत र चीनसँग समदुरीको सम्बन्धमा जोड दिएको हो। उतिबेला कायम गर्न खोजिएको सन्तुलनमा आधारित सम्बन्ध आज झनै सान्दर्भिक भएको छ। राणा शासकहरूले भारतस्थित इष्ट इन्डिया कम्पनीसँग राम्रो सम्बन्ध बनाएका थिए। सन् १९४७ मा भारतको स्वतन्त्रता र वि.सं. २००७ सालमा नेपालमा राणाशाहीको पतनपछि नेपाल-भारत सम्बन्धमा नयाँ आयामहरू आए। सन् १९५०मा नेपालले भारतसित विशेष सम्बन्ध देखाउने नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि गरेको थियो। यो अवस्थामा चीनसँग पनि उत्तिकै सहज हुन प्रधानमन्त्री आचार्यले दुई छिमेकीसँग समदुरीको सम्बन्धमा जोड दिएका थिए।

चीन[सम्पादन गर्नुहोस्]

राजा महेन्द्र चीनसँग छुट्टै सन्धि-सम्झौता गर्दा तिब्बतले नेपाललाई दिँदै आएको वार्षिक १० हजार काला मोहर रोकिनेमा बढी संवेदनशील भए पनि टंकप्रसादले राजाको कोपभाजनको जोखिम मोलेरै पञ्चशीलको सिद्धान्तको आधारमा छुट्टै सन्धिका लागि कूटनीतिक वातावरण तयार पारे। सन् १९५६ सेप्टेम्बर २० मा नेपाल-चीन मैत्री सम्बन्धमा हस्ताक्षर भयो। त्यही वर्ष पेकिङमा चीन भ्रमण गर्ने प्रथम नेपाली प्रधानमन्त्रीका रूपमा टंकप्रसाद आचार्यको स्वागत भयो। चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउ एन लाईले नेपाल भ्रमण गरे।[१०][११]

भारत[सम्पादन गर्नुहोस्]

कूटनीतिज्ञ यदुनाथ खनालले राजा त्रिभुवनको शासनकालमा जोसुकै प्रधानमन्त्री भए पनि नेपालको वैदेशिक सम्बन्ध तीन कारणबाट भारतसितको सम्बन्धमा सीमित भएको विश्लेषण गरेका थिए। पहिलो, दिल्लीमा भइरहने नेपाली र भारतीय नेताहरूको भेटघाट; दोस्रो, नेपालले त्यसताका भारतबाट मात्र लिएको आर्थिक-प्राविधिक सहयोग; र तेस्रो, नेपाली सेनाको पुनर्गठन तथा तालिममा भारतीय सेनाको भूमिका। त्यसमाथि, नेपाल-भारत परम्परागत सांस्कृतिक र भौगोलिक सम्बन्धहरूको प्रभाव आफ्नो ठाउँमा छँदै थियो।

अन्य कार्य[सम्पादन गर्नुहोस्]

आचार्यकै कार्यकालमा निजामती कर्मचारी आयोग गठन भयो, जसले नेपालमा पहिलो पटक वृत्ति-विकासमा आधारित कर्मचारीतन्त्रको सुरूआत गर्‍यो। त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापनाको तयारी पनि वि.सं. २०१३ सालमै भयो। विभिन्न विचार र स्वार्थको चेपुवामा परेका बेला प्रधानमन्त्री आचार्यले दृढताका साथ ती सुरूआती काम गरेका थिए।

राजीनामा[सम्पादन गर्नुहोस्]

टंकप्रसाद सरकारलाई निरन्तरता दिँदा भारत थप चिढिने अवस्था देखेपछि उनले टंकप्रसादको राजीनामा मागे ।

भारतलाई थप नचिढ्याउनमात्रै पर्याप्त नरहेको ठानेर उनले भारतपरस्तको डाम लागिसकेका केआई सिंहलाई प्रधानमन्त्री बनाए ।

निजी जीवन[सम्पादन गर्नुहोस्]

टंकप्रसादका छोरा कुसुमाकरको वि.सं. २०५६ साल बैशाख १ गते निधन भयो। जलस्रोत मन्त्रालय अन्तर्गत विद्युत् विकास केन्द्रमा वि.सं. २०३७ साल भदौ १२ देखि कार्यरत इन्जिनियर कुसुमाकरको जन्म वि.सं. २०१२ साल माघ १२ गते भएको थियो। कुसुमाकर रुसमा पढेका इञ्जिनियर थिए।

निधन[सम्पादन गर्नुहोस्]

उनको निधन वि.सं. २०४९ साल वैशाख ११ गते भयो।[१२]

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्नुहोस्]

  1. http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=580 वि.सं. २०१२ माघ १३को राजपत्र
  2. २.० २.१ २.२ http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1530 २०१४ असार ३१ को राजपत्र
  3. रिमाल, अरविन्द (७ फागुन, २०७७), "राणा र प्रजा जुवामा रमाउँदा शुरू भएकाे क्रान्ति" 
  4. २०१२ साल माघ १५ गतेको नेपाल गजेट
  5. २०१४ साल वैसाख १७ गतेको नेपाल गजेट बाट
  6. "Main> Russia and Nepal>Political Relations", EMBASSY OF THE RUSSIAN FEDERATION IN NEPAL 
  7. "The Establishment of Diplomatic Relations between Japan and Nepal", जापानी राजदुतावास  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०२३-०८-०१ मिति
  8. "Bilateral relations Switzerland–Nepal", Embassy of Switzerland in Nepal [dead link]
  9. "Member States", United Nations 
  10. "जो कसैसँग झुकेनन्, राष्ट्रवादको पक्षमा दरिलोसँग उभिए", एभरेष्ट हेडलाइन्स, मंसिर १८ २०७९।  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०२३-०८-०१ मिति
  11. गाैतम, चन्द्रमणि (माघ ११, २०७९), "भूमि, शिक्षा र उत्पादनमा सबैको पहुँच बढाउनु कम्युनिस्टभन्दा अगाडि लाग्ने बाटो हो; अब चारतारे र लालझण्डाको विवाद हुनसक्छ; झन्डाहरूको विवाद छोडिदेऊ; कसैले प्रजा परिषदको झण्डा बोक्नु पर्दैन.... : टंकप्रसाद आचार्य", nepalpatranews 
  12. "Tanka Prasad Acharya, 78, Ex-Nepal Chief", The New York Times, अप्रिल २५, १९९२, अन्तिम पहुँच २०२०-०४-२५