नेपालका राजनीतिक दलहरूको सूची

नेपालमा बहुदलीय लोकतन्त्र रहेको छ, र नेपाल निर्वाचन आयोगले वस्तुगत मापदण्डका आधारमा राष्ट्रिय स्तर र प्रदेश स्तरका राजनीतिक दलहरूलाई मान्यता प्रदान गर्दछ। मान्यता प्राप्त राजनीतिक दलले विशेष सुविधाहरू उपभोग गर्दछन्। निर्वाचन आयोगले समय–समयमा मान्यता प्राप्त दलको स्थितिको पुनरावलोकन गर्दछ। केवल दर्ता भएका दलहरू मात्र समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमा सहभागी हुन योग्य हुनेछन्।

इतिहास

नेपालको राजनीतिक दल प्रणाली निरङ्कुश शासन विरुद्धका भूमिगत आन्दोलनहरू जस्तै नेपाल प्रजा परिषद् (वि.सं. १९९३) देखि विकसित हुँदै वि.सं. २००३ मा नेपाली काङ्ग्रेसको स्थापना सम्म पुगेको थियो। २०४६ को जनआन्दोलनले बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापना गरेको थियो र २०६२/६३ को आन्दोलनले राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गरेको थियो। साम्यवादी दलहरू, जसमा माओवादी विद्रोहीहरू समेत सम्मिलित छन्, आधुनिक नेपाली राजनीतिलाई आकार दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

कानुनी रूपरेखा

नेपालमा राजनीतिक दलहरू राजनीतिक दल सम्बन्धी ऐन, २०५८ र राजनीतिक दल दर्ता नियमावली, २०६३ अन्तर्गत दर्ता हुन्छन्। दर्ताका लागि विधान, घोषणापत्र, झण्डा, निर्वाचन चिन्ह र कम्तिमा १०,००० मतदाताको हस्ताक्षर बुझाउनु पर्ने हुन्छ। दलहरूले आन्तरिक निर्वाचन गर्नु पर्ने, समावेशिता सुनिश्चित गर्नु पर्ने र दर्ता कायम राख्न लोकतान्त्रिक सिद्धान्तहरूको पालना गर्नु पर्ने व्यवस्था छ।

वर्तमान अवस्था

वि.सं. २०८१ सम्ममा, निर्वाचन आयोगले १३७ वटा दलहरू दर्ता गरेको थियो, जसले अत्यधिक खण्डित राजनीतिक प्रणालीलाई झल्काउँछ। शासन व्यवस्थामा केही ठूला दलहरूको प्रभुत्व रहे पनि साना र क्षेत्रीय दलहरूले गठबन्धन निर्माण र स्थानीय शासनमा प्रभाव पार्छन्। वैचारिक रूपमा, नेपाली दलहरू वामपन्थी मार्क्सवादी-लेनिनवादी र माओवादी समूहदेखि मध्यमार्गी प्रजातान्त्रिक समाजवादी र दक्षिणपन्थी राजतन्त्रवादी गुटसम्म रहेका छन्, जहाँ बारम्बार हुने एकता र विभाजनले राजनीतिक गतिशीलतालाई आकार दिइरहेको हुन्छ।

नेपालको बहुदलीय व्यवस्था राष्ट्रिय प्रतिनिधित्वलाई क्षेत्रीय र जातीय हितसँग सन्तुलनमा राख्दै निरन्तर विकसित भइरहेको छ, जसले यसलाई एक जटिल तर जीवन्त लोकतान्त्रिक परिदृश्य बनाएको छ।

राष्ट्रिय दलहरू

नेपाल निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको कुनै पनि दलले निम्न दुई सर्तहरू पूरा गरेमा मात्र राष्ट्रिय दलको रूपमा मान्यता प्राप्त गर्दछ:

• दलले प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनमा प्रत्यक्ष तर्फ (पहिलो हुने निर्वाचित हुने) कम्तीमा एक सिट जितेको हुनुपर्ने।
• दलले प्रतिनिधि सभाको निर्वाचनमा कुल सदर समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली मतको कम्तीमा ३ प्रतिशत मत प्राप्त गरेको हुनुपर्ने।

हाल नेपालमा ६ वटा राष्ट्रिय दलहरू रहेका छन्।

दल			संक्षिप्त नाम	स्थापना (वि.सं)	राजनीतिक स्थान	विचारधारा	नेता	सङ्घीय संसद		प्रदेश सभाहरू							स्थानीय तह
								प्रतिनिधि सभा	राष्ट्रिय सभा	कोशी	मधेश	बागमती	गण्डकी	लुम्बिनी	कर्णाली	सुदूरपश्चिम	प्रमुखहरू	सदस्यहरू
		राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी	रास्वपा	२०७९	मध्यमार्गी	आर्थिक उदारवाद प्रगतिवाद संवैधानिक समाजवाद	रवि लामिछाने	१८२ / २७५	—	—	—	—	—	—	—	—	१ / ७५३	१२ / ३५,०९७
		नेपाली काङ्ग्रेस	काङ्ग्रेस	२००६	मध्यमार्गी देखि वाम-मध्यमार्गी	प्रजातान्त्रिक समाजवाद सामाजिक लोकतन्त्र	गगन थापा	३८ / २७५	२४ / ५९	२९ / ९३	२२ / १०७	३७ / ११०	२७ / ६०	२७ / ८७	१५ / ४०	१८ / ५३	३३१ / ७५३	१३,७७३ / ३५,०९७
		नेकपा (एमाले)	नेकपा (एमाले)	२०४७	वाम-मध्य देखि वामपन्थी	साम्यवाद मार्क्सवाद–लेनिनवाद जनताको बहुदलीय जनवाद	केपी शर्मा ओली	२५ / २७५	११ / ५९	४० / ९३	२३ / १०७	२७ / ११०	२२ / ६०	३३ / ८७	१० / ४०	१० / ५३	२०५ / ७५३	११,९२९ / ३५,०९७
		नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी	नेकपा	२०८१	वामपन्थी	साम्यवाद मार्क्सवाद–लेनिनवाद	प्रचण्ड	१७ / २७५	१७ / ५९	१७ / ९३	१७ / १०७	२८ / ११०	८ / ६०	१० / ८७	१४ / ४०	३० / ५३	१५० / ७५३	६,१३१ / ३५,०९७
		श्रम संस्कृति पार्टी	श्रम संस्कृति	२०८१		कृषिवाद तल्लो तहको लोकतन्त्र	हर्क साम्पाङ	७ / २७५	—	—	—	—	—	—	—	—	—	—
		राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी	राप्रपा	२०४७	दक्षिण-मध्यमार्गी देखि दक्षिणपन्थी	संवैधानिक राजतन्त्र आर्थिक उदारवाद हिन्दुत्व	राजेन्द्र लिङ्देन	५ / २७५	—	५ / ९३	१ / १०७	१३ / ११०	२ / ६०	४ / ८७	१ / ४०	१ / ५३	४ / ७५३	३०५ / ३५,०९७

सङ्घीय संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने अन्य दलहरू

समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमा ३ प्रतिशत भन्दा कम मत प्राप्त गर्ने राजनीतिक दलले आफ्ना प्रत्यक्ष निर्वाचित वा पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणालीका उम्मेदवारहरूलाई संसदमा स्वतन्त्र सांसदका रूपमा पठाउनुपर्ने हुन्छ। अर्को शब्दमा, राष्ट्रिय दल बन्नका लागि आवश्यक मापदण्ड पूरा गर्न नसक्ने कुनै पनि राजनीतिक दलका उम्मेदवारहरू संसदमा दलको रूपमा प्रतिनिधित्व गर्न अयोग्य हुनेछन्।

हाल नेपालमा यस्ता दुईवटा राजनीतिक दलहरू छन् जसले राष्ट्रिय दलको मान्यता पाउन सकेका छैनन् तर नेपालको प्रतिनिधि सभामा उनीहरूको प्रतिनिधित्व रहेको छ।

दल			स्थापना	राजनीतिक स्थान	विचारधारा	नेता	सङ्घीय संसद		प्रदेश सभाहरू		स्थानीय तह
							प्रतिनिधि सभा	राष्ट्रिय सभा	मधेश	लुम्बिनी	प्रमुखहरू	सदस्यहरू
		जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल	२०७७	वाम-मध्यमार्गी देखि वामपन्थी	प्रजातान्त्रिक समाजवाद अल्पसङ्ख्यक अधिकार	उपेन्द्र यादव	—	३ / ५९	२८ / १०७	४ / ८७	४३ / ७५३	१,८८५ / ३५,०९७
		राष्ट्रिय जनमोर्चा	२०६३	वामपन्थी	साम्यवाद मार्क्सवाद–लेनिनवाद सङ्घीयता विरोधी	चित्रबहादुर केसी	—	१ / ५९	—	१ / ८७	४ / ७५३	१५९ / ३५,०९७

प्रदेश सभाहरूमा मात्र प्रतिनिधित्व गर्ने दलहरू

दल			स्थापना	राजनीतिक स्थान	नेता	प्रदेश सभाहरू		स्थानीय तह
								प्रमुख	सदस्यहरू	स्थानीय तह
		जनमत पार्टी	२०७५	वाम-मध्यमार्गी	सिके राउत	मधेश	१३ / १०७	—	९६ / ३५,०९७	२ / ७५३
						लुम्बिनी	३ / ८७
		जनता समाजवादी पार्टी	२०८१	वाम-मध्यमार्गी देखि वामपन्थी	अशोक राई	मधेश	१ / ९३	—	२४८ / ३५,०९७	५ / ७५३
						लुम्बिनी	२ / ८७
		नेपाल मजदुर किसान पार्टी	२०३१	वामपन्थी	नारायणमान बिजुक्छे	बागमती	३ / ११०	—	८५ / ३५,०९७	१ / ७५३
		देश विकास पार्टी	२०७९	सर्वसमावेशी	अनन्तराज घिमिरे	बागमती	२ / ११०	—	—	—
		नेपाल सङ्घीय समाजवादी पार्टी	२०७३	वाम-मध्यमार्गी	मोहम्मद रिजवान अन्सारी	मधेश	१ / १०७	—	—	—
		प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी	२०८१	वामपन्थी	बाबुराम भट्टराई	गण्डकी	१ / ६०	—	—	—

स्थानीय तहहरूमा मात्र प्रतिनिधित्व गर्ने दलहरू

दल			राजनीतिक स्थान	नेता	स्थानीय तह
					प्रमुख	सदस्यहरू	स्थानीय तहहरू
		आम जनता पार्टी	सुदूर-वामपन्थी	प्रभु साह	१ / ७५३	—	—
		नेपाल जनता पार्टी	दक्षिणपन्थी	त्रिभुवन नाथ पाठक	—	१० / ३५,०९७	कमला कोटहीमाई
		सङ्घीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्च	वाम-मध्यमार्गी	कुमार लिङ्देन	—	९ / ३५,०९७	चुलाचुली कन्काई पाथीभरा याङवरक सिदिङ्वा
		नेपाली काङ्ग्रेस (बि.पी.)	वाम-मध्यमार्गी	सुशीलमान शेरचन	—	७ / ३५,०९७	अमरगढी गन्यापधुरा
		नेपाल लोकतान्त्रिक पार्टी	वाम-मध्यमार्गी	भानुराम डगौरा थारू	—	७ / ३५,०९७	कलैया लम्कीचुहा
		राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टी	वाम-मध्यमार्गी	खडकप्रसाद पालुङ्गवा	—	७ / ३५,०९७	बुटवल कालीगण्डकी माङसेबुङ
		बहुजन शक्ति पार्टी	वाम-मध्यमार्गी	विश्वेन्द्र पासवान	—	६ / ३५,०९७	कृष्णनगर लक्ष्मीनिया
		बहुजन एकता पार्टी नेपाल	वामपन्थी	हरिनन्दन कुमार रञ्जन	—	५ / ३५,०९७	बरहथवा
		नेपाल सुशासन पार्टी		रमेश खरेल	—	४ / ३५,०९७	पोखरिया
		नेपाल सद्भावना पार्टी		अनिल कुमार झा	—	१ / ३५,०९७	छिन्नमस्ता

अन्य दलहरू

दल	राजनीतिक स्थान	स्थापना	नेता
प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी	वामपन्थी	२०८१	बाबुराम भट्टराई
उज्यालो नेपाल पार्टी		२०८१	कुलमान घिसिङ
राष्ट्रिय परिवर्तन पार्टी		२०८१	राजेश पोर्टेल
जनादेश पार्टी		२०८१	रमन कुमार कर्ण
नागरिक उन्मुक्ति पार्टी, नेपाल		२०८१	रेशमलाल चौधरी
राष्ट्रिय मुक्ति पार्टी नेपाल		२०८१	राजेन्द्र महतो
नेकपा (माओवादी)		२०७१	नेत्रविक्रम चन्द
मङ्गोल नेसनल अर्गनाइजेसन		२०४६	गोपाल गुरुङ
नेपाल परिवार दल	दक्षिण-मध्यमार्गी		एकनाथ ढकाल
नेकपा (माले)	वामपन्थी		चन्द्रप्रकाश मैनाली
श्री महेन्द्र दल (श्रीमद), नेपाल			सुशील के. विष्ट
खम्बुवान राष्ट्रिय मोर्चा, नेपाल			रामकुमार राई
बौद्धिक प्रजातान्त्रिक परिषद्			लक्ष्मण राजवंशी
जनजागरण पार्टी नेपाल			लोकमिण ढकाल
समाजवादी जनता पार्टी	वाम-मध्यमार्गी		प्रेमबहादुर सिंह
सङ्घीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्च (थरुहट)			रुक्मिणी चौधरी
मधेश तराई फोरम			अमर यादव
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी)	सुदूर-वामपन्थी		प्रकाश अधिकारी
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी	सुदूर-वामपन्थी		ऋषिराम कट्टेल
मधेशी जनअधिकार फोरम मधेश			भाग्यनाथ गुप्ता
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी–लेनिनवादी–समाजवादी)	सुदूर-वामपन्थी		विष्णुराज अर्याल
शिवसेना नेपाल	दक्षिणपन्थी देखि सुदूर-दक्षिणपन्थी		अरुण सुवेदी
नेपाल सुकुम्वासी पार्टी (लोकतान्त्रिक)			हुकुमबहादुर लामा
बहुजन समाज पार्टी नेपाल	वाम-मध्यमार्गी		गंगाप्रसाद महरा
देशभक्त पर्यावरणीय सामाजिक मोर्चा	मध्यमार्गी		सुरेन्द्रप्रसाद ढकाल
राष्ट्रवादी एकता पार्टी			उमा श्रेष्ठ
तामाङसालिङ लोकतान्त्रिक पार्टी
लोक दल			कौशल कुमार सिंह
देशभक्त समाज
जनशक्ति नेपाल			रामकुमार ओझा
मितेरी पार्टी नेपाल
राष्ट्रिय शिव सेना पार्टी	दक्षिणपन्थी		विक्रमबहादुर बम
अखण्ड सुदूरपश्चिम पार्टी नेपाल			खगेन्द्र अवस्थी
नेपाल प्रजातान्त्रिक प्रगतिशील पार्टी
पिछडावर्ग निषाद दलित जनजाति पार्टी
जनसमाजवादी पार्टी, नेपाल	वाम-मध्यमार्गी
चुरेभावर लोकतान्त्रिक पार्टी			भूमिराज निरौला
राष्ट्रिय चुरेभावर पार्टी			शिवप्रसाद तामाङ
चुरे भावर राष्ट्रिय पार्टी			केशवप्रसाद मैनाली
चुरे भावर राष्ट्रिय एकता पार्टी नेपाल			बद्री न्यौपाने
राष्ट्रिय जनता दल नेपाल			भरतप्रसाद महतो
लोक कल्याणकारी जनता पार्टी, नेपाल
नेपाल समाजवादी पार्टी (लोहियावादी)	वाम-मध्यमार्गी
गान्धीवादी पार्टी नेपाल
राष्ट्रवादी पार्टी
नेपाल पूर्वराष्ट्रसेवक लोकतान्त्रिक पार्टी
नेपाल जनलोकतान्त्रिक पार्टी
नेपाल पिपुल्स पार्टी
राष्ट्रिय जनएकता पार्टी
हाम्रो पार्टी
नेपाल दलित पार्टी
हाम्रो पार्टी नेपाल
युवा नेपाल पार्टी
नेपाल लोकतान्त्रिक जनता कांग्रेस पार्टी
नेपाल समाजवादी जनता दल	वामपन्थी
नेपाल बहुदल पार्टी			अम्बिका राणा
प्रजातान्त्रिक शक्ति पार्टी	दक्षिण-मध्यमार्गी		गणेशबहादुर श्रेष्ठ
नेपाली जनतन्त्र पार्टी
जनता प्रगतिशील पार्टी	वाम-मध्यमार्गी		युक्तिजङ्ग लामिछाने
उन्नत लोकतन्त्र पार्टी			स्वागत नेपाल

विघटित दलहरू

यो नेपालका विघटित राजनीतिक दलहरूको सूची हो जसले कुनै समय व्यवस्थापिकामा प्रतिनिधित्व गरेका थिए।

दल	स्थापना	विघटन
नेपाल राष्ट्रवादी गोर्खा परिषद्	२००८	अज्ञात
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी	२००६	२०१९
नेपाल प्रजा परिषद्	२००८	२०१८
संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टी	२०१२	अज्ञात
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (प्रजातान्त्रिक)	२०३६	२०४८
संयुक्त जनमोर्चा नेपाल	२०४८	२०५९
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (संयुक्त)	२०४८	२०६२
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)	२०५१	२०८१
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (चन्द)	२०५४	२०५५
नेकपा (माले)	२०५५	२०५९
नेपाली काङ्ग्रेस (प्रजातान्त्रिक)	२०५९	२०६४
जनमोर्चा नेपाल	२०५९	२०६६
नेपाल सद्भावना पार्टी (आनन्दीदेवी)	२०६०	२०७२
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत)	२०६४	२०७०
राष्ट्रिय जनशक्ति पार्टी	२०६४	२०७०
मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल	२०६४	२०७२
सद्भावना पार्टी	२०६४	२०७४
तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी	२०६४	२०७४
मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल (लोकतान्त्रिक)	२०६६	२०७४
नेकपा माले (समाजवादी)	२०६७	२०७०
तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी नेपाल	२०६७	२०७०
मधेशी जनअधिकार फोरम (गणतान्त्रिक)	२०६८	२०७४
सङ्घीय समाजवादी पार्टी, नेपाल	२०६९	२०७२
राष्ट्रिय मधेश समाजवादी पार्टी	२०७०	२०७४
तराई मधेश सद्भावना पार्टी	२०७०	२०७४
सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपाल	२०७२	२०७६
नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल	२०७३	२०७६
राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल	२०७३	२०७६
नेपाल लोकतान्त्रिक फोरम	२०७४	२०७४
विवेकशील साझा पार्टी	२०७४	२०८१
राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल	२०७४	२०७७
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (प्रजातान्त्रिक)	२०७४	२०७७
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी	२०७५	२०७७
समाजवादी पार्टी, नेपाल	२०७६	२०७७
राष्ट्रिय सद्भावना पार्टी	अज्ञात	२०७०
अखण्ड नेपाल पार्टी	अज्ञात	२०७४
सङ्घीय सद्भावना पार्टी	अज्ञात	२०७४
समाजवादी जनता पार्टी	अज्ञात	अज्ञात
लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी, नेपाल	२०७८	२०८१

बाह्य कडीहरू

• निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएका दलहरूको सूची