सोरठी नाच

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
सोरठी नृत्य
वास्तविक नामसोरठी नाच
भाषानेपाली
प्रकारपरम्परागत नृत्य
नाच्ने समयदशैं, तिहार
समुदायमगर, गुरूङ, छन्त्याल, थारू
वर्षहरेक वर्ष
देशFlag of Nepal.svg नेपाल

सोरठि नाच नेपालको एक परम्परागत नृत्य हो । यो नाच खास गरेर गण्डकीकर्णालीमा बसोवास गर्ने गुरूङमगर समुदायमा निकै प्रख्यात रहेको परम्परागत नृत्य हो । पुरानो समयमा सोरठीको अर्थ सोह्र ओटा सुन्दर रानीहरू भन्ने हुन्थ्यो । यो नाच ठुलो समूहमा नाच्ने गरिन्छ । पन्ध्रवटा रानि र एक राजकुमारी गरी सोह्र स्त्रीहरू सगँ सम्बन्धीत भएकाले सोह्रवटी भन्दा भन्दै सोरठि भएको भन्ने भनाइ छ । दिनभरको थकान मेट्न तथा मनको भावना पोख्न सोरठी नृत्य गरिन्छ । समाजमा सानो, ठुलो, जातजाति, धनि, गरिब नभनी सबै मिलेर गाइने तथा नाचिने सोरठी नाचले समाजिक सद्भाव र एकतालाई बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ । पछिल्ला दिनहरूमा रोजगारीको सिलसिलामा युवाहरू विदेश पलायन हुने बाध्यताले गर्दा यो लोकप्रिय नाच हराउँदै जान थालेको मानिन्छ । [१] मौलिक लोकलयमा आधारित सोरठी नाच पौराणिक तथा ऐतिहासिक कथाहरू समेटेर विविध लय र तालमा मारूनी सहित गाउँने र नाच्ने गरिन्छ । सोरठी नाच हेर्दा मारूनी नाच जस्तै देखिन्छ । सोरठी नाचमा पनि मारूनी नाच जस्तै मादले, मारूनी र पुर्सिङ्गे हुन्छन् । मारूनी नाचमा महिलाहरू नाच समूहमा सहभागी हुन्नन् भने सोरठी नाचमा महिलाहरू पनि गाउने र नाच्ने गर्छन् । कतिपए सोरठीहरूमा महिलालाई नै मारूनी बनाइएको देखिन्छ । सोरठी नाच खास गरेर मगरगुरूङ समूदायको प्रचलित नाच हो । मगर र गुरूङ समुदायको परम्परागत नृत्य रहेको सोरठी नाच अब लोप हुने अवस्थामा छ । देवी, देउता र पौराणिक घटना र कथामा आधारित रहेर सोरठी गाउने र नाच्ने गरिन्छ । सोरठी गीतमा मानिसका दुःख, वेदना, समस्या लगायत चाडपर्वहरूका शुभकामनालाई पनि लयबद्ध तरिकामा प्रस्तुत गरिन्छ [२]। मगर समुदायमा सोरठी नाच विवाह, व्रतबन्ध, मृत्यु संस्कार देखि अन्य मेला पर्वमा समेत नाच्ने गरिन्छ । सोरठी नृत्यमा पहिले सरस्वती जगाउने गरिन्छ । सरस्वती जगाइ सके पछि मादलको तालमा नाच्ने गरिन्छ । सोरठी नाच गीत भन्दा पनि मादलको तालमा नाचिने नृत्य हो [३]। पुरुषले महिलाको भेषमा नाच्ने कलात्मक सोरठी नाच सल्यान जिल्लाको त पहिचान नै मानिन्छ । पहिलेका दिनहरूमा दशैं, तिहार, मेला, पर्व, विवाह, व्रतबन्ध आदीमा प्रतुत गरिन्थ्यो । तर पछिल्लो समयमा यो परम्परागत नृत्य सल्यान जिल्लामा पनि हराउँदै गएको छ [१]। वास्तवमा भन्ने हो भने सोरठी नेपाली समाजको यथार्थ झल्काउने भाका हो । मगर समुदायमा जन्म देखि मृत्युसम्मका संस्कारहरूमा सोरठी गाउँने र नाच्ने चलन छ । सोरठी नाच्ने र गाउँने चलन कस्ले र कहिले देखि चलाएको हो भन्ने कुराको अलिखित इतिहासको कारण भन्न सकिने अवस्थामा छैन । दर सन्तानमा हस्तान्त्रण हुँदै आइरहेको यो नेपाली संस्कार पछिल्लो पुस्तामा हस्तान्त्रण हुन नसक्दा आज एउटा गम्भीर चासो र चिन्ताको विषय बन्न पुगेको छ । आधुनिक पाश्चात्य संस्कृतिप्रति आजका युवाहरू आकर्षित हुन थाले पछि मगर समुदायको मौलिक संस्कार बुढापाकामा मात्र सिमित रहन पुगेको छ । सोरठी गीत र नाच मगर समुदायमा पहिले छ्यापछ्याप्ती देख्न पाइन्थ्यो । तर आजभोली यो गीत र नाच देख्न र हेर्न बिरलै पाइन्छ । हाम्रो संस्कृती रहेमा मात्र हामी रहनुको अस्तित्व रहन्छ । समय अनुशार गाइने सोरठी गीतको आफ्नै बिशेषता छ [४]

सोरठी नाचको परिचय[सम्पादन गर्ने]

सोरठी नाच मगर समुदायमा सामूहिक रुपमा गाउँने र नाच्ने गरिन्छ । सोरठी भाकामा नाच्नको लागि पुरुषहरूको आवस्यकता पर्दछ भने गीत छोप्नको लागि केही महिलाहरूको पनि आवस्यकता पर्दछ । मगर संस्कृतिमा ठाउँ अनुसार दुई देखि चार जना केटा मान्छेलाई केटीको पहिरन जस्तै:- चोली, गुन्यू, पछ्यौरी, माला, हातमा चाँदीको बाला लगाइ दिएर मारूनी बनाइन्छ । नाच गानको अवधी भर त्यसलाई मारूनी भनेर नै बोलाइन्छ । नाचको अवधीभर मारूनीको बिशेष भूमिका रहन्छ भने मारूनीसँग मादले पनि गाउँदै र मादल बजाउँदै नाच्ने भएकोले सोरठी नाचलाई मादले मारूनी नाच पनि भनिन्छ [४]। पुर्खाले सुरु गरेको र पुर्खाबाट नै हस्तान्त्रण हँदै आएको यो सोरठी नाच मगर समुदायमा छैटी, न्वारन, छ्यौर, पास्नी, विवाह देखि मृत्यु संस्कारसम्म विशेष प्रकारले नाच्ने र गाउँने भएकाले यस नाचलाई मगर समुदायमा पुर्ख्यौली नाच भनेर पनि चिनिन्छ [४]। सोरठी नाच छन्त्याल, गुरूङ र थारू समुदायमा पनि नाच्ने गरेको पाइन्छ । यो नाच नेपालको पश्चिमी भूभाग विशेष गरेर राप्ती, धवलागिरीगण्डकी अञ्चलमा नाच्ने र गाउँने गरेको पाइन्छ । भौगोलिकताको हिसाबले विभिन्न ठाउँमा सोरठीलाई स्थानीय बोलीचाली अनुसार विभिन्न रुपमा नामाकरण गरेको पाइन्छ । जस्तै:- पाङ्डुरे नाच, ख्याली नाच, नचरी नाच, नाचन्य नाच, कथाङ नाच, आदि [४]मगर भाषामा कोदोलाई पाङ्डुर भनिन्छ । पाल्पातनहु तिर कोदो पाक्ने बेलामा विशेष गरेर सोरठी नाच नचाउने गरिन्छ । त्यसैले त्यो ठाउँका वासिन्दाहरूले यस नाचलाई पाङ्डुरे नाच भन्ने गरेको पाइन्छ । विभिन्न ठाउँमा विभिन्न नामले चिनिने भए पनि सोरठी नाचको गीतको ताल, सुर, लय, अभिनय र कथा वस्तुमा भने सबै ठाउँमा एक रुपता पाइन्छ । [४]। सोरठी नाचको आफ्नै प्रकारको छुट्टै विशेषता रहेको छ । मगर भाषाको शब्द श्रोङ्दीबाट सोरठी भएको हो भन्ने भनाइ रहेको छ । १६ वटा ताल र १६ वटा हाँगा भएकोले यस नाचलाई सोरठी नाच भनिएको हो भन्ने भनाइ पनि रहेको छ । कतै कतै बालक जन्मदाको गीतलाई नै सोरठीका सोह्र हाँगा भनेर उल्लेख गरेको पाइन्छ । हुनत बालक जन्मदा नाचिने सोरठी गीतका पनि सोह्रवटा हाँगा हुन्छन् । यस गीतमा रानी गर्भवती भए देखि बच्चा नजन्मेसम्म १६ वटा हाँगा हुन्छन् । तर यसैलाई मात्र सोरठी भन्न मिल्दैन । सोरठीमा विभिन्न खण्डहरू हुन्छन्, यी खण्डहरूलाई नै सोरठीका सोह्रवटा हाँगा भन्ने गरिन्छ । सोरठीका प्रत्यक खण्डमा अनगिन्ती ताल, सुर, लय, अभिनय र कथा वस्तुमा फरक हुने भएकाले यस नाचलाई सोरठी नाच भनिएको हो [४]। मगर समुदायले मनाउने चाडपर्व, मेलापातका साथै नयाँ घरको पछेटा, विवाह, र किरिया जस्ता सबै शुभ वा अशुभमा रात भरि नै सोरठी नाच नाच्ने गरिन्छ । सोरठी गीतमा दुःख सुख र माया पिरतीका विषय वस्तु अनुसार गाउने र नाच्ने गरिन्छ । विशेषतः सोरठी नाचमा पुरुषले महिलाको पहिरनमा मारूनी बनेर नृत्य गर्दाको दृश्य निकै रमाइलो हुन्छ । सोरठी नाच्नको लागि एक जना भन्दा बढी आवस्यकता अनुसार मादले र मारूनीको आवस्यकता पर्दछ । नाचको आरम्भमा देवी देवताहरूको नाम लिने गरिन्छ । यसरी देवी देवताको नाम लिने कार्यलाई देवी बाँध्ने वा बन्धन गर्ने भनिन्छ । देवी बाँध्दा देवी देवता, संगी साथी र बाद्य सामाग्रीहरूलाई वाचामा बाँध्ने गरिन्छ । बन्धन दिंदा नाच्ने गरिन्न देवीदेवताहरूको नाम लिएर लयबद्ध स्वरमा सबैले एक साथ गाउने मात्र गरिन्छ । देवी बाँधी सकेपछि मादल बजाएर ठोकन राख्ने गरिन्छ । ठोकन राख्ने कार्यलाई सरस्वती उतार्ने वा हाई हाल्ने पनि भनिन्छ । सबै जनाले मादलको ताल नसकिंदासम्म हा.......हा.......गरेर गाइरहनु पर्ने भएकाले यस कार्यलाई हाइ हाल्ने भनिएको हो । यस समयमा लामा, धामी र तन्त्र मन्त्र गर्नेहरू काँप्ने पनि गर्दछन् । काँप्ने मानिसहरूलाई मादलको ३ ताल, ९ ताल वा २२ तालसम्म बजाएर काँप्न छुटाउने गरिन्छ [४]

सोरठी नाचका पात्रहरू[सम्पादन गर्ने]

सोरठी नाचमा नाच्ने र गाउने गरि कम्तिमा १२ जना कलाकारहरूको आवस्यक पर्दछ । कलाकारमा गाउने समूह, मादले, मारूनी र पुर्सिङ्गे हुन्छन् । धेरै जसो सोरठी नाचमा पुरुषलाई नै महिलाकै मेषमा मारूनी बनाएर नचाउने चलन रहेको छ । मादलकै तालबाट मुल गायकको निर्देशनअनुशार अन्य कलाकारहरूले गायनमा साथ दिने गर्दछन् । सोरठीगीत विशेष गरेर तिहारको बेला रामलीला र कृष्ण चरित्र जस्ता ईश्वरिय भक्तिगानका रुपमा गाउने प्रचलन छ । सोरठी नाच परम्परागत संस्कृति भए पनि पछिल्लो समयमा यसको उचित प्रवर्द्धन हुन सकेको छैन । संरक्षणको अभावमा सोरठीको मौलिक संगीत र लयको ज्ञान हराउने चिन्ता बढेको संस्कृतिकर्मीहरू बताउँछन् [२]सोरठी नाच नाच्ने बेलामा देवताहरूको नाम लिएर गाउँने गरिन्छ । सोरठी नाचको छोटो नृत्यमा कम्तिमा पनि १ घण्टाको समय लाग्छ भने लामो नृत्यमा १२ घण्टासम्मको समय लाग्छ ।नाचको आरम्भमा सरस्वती जगाउने क्रममा सरस्वती जागे पछि महिला र पुरुषहरू काँप्दै नाच्ने गर्दछन् । मगर समुदायका व्यक्तिहरू यसरी काँप्दै नाच्नु सरस्वतीले वास गरेको भन्ने विश्वास गर्दछन्[३] । सोरठो नाचमा मारूनीले घाँगर, चोली, धरो, रुमाल, गाउँ घरमा पाईने केतुकीको रेशाको कपाल, चुरा, पोते, टीका आदी लगाउने गरिन्छ । पुरुषहरूले दौरासुरूवाल, इस्टकोट, कम्पनी माला र टाउकोमा सेली पहिरिने चलन छ । ५२ वटा विभिन्न चरणहरूमा गाएर नाचिने यो सोरठी नाच पछिल्ला दिनहरूमा घटेर १२ देखि १५ चरणमा सिमित रहेको छ[१] । सोरठी नाचमा पनि मारूनी नाच झैं गीत निकाल्ने मुख्य मान्छेलाई रौरा भनिन्छ । सोरठी नाचमा गायकका दुईवटा समूह हुन्छन्, जसमा एक तर्फ महिला र अर्को तर्फ पुरूषहरूले पालै पालो गरेर गीत गाउने गर्छन् । रौरा वा मादलेले मादलको तालसँगै गीतको टुक्का निकाले पछि अन्य पुरुष तथा महिलाहरूले स्वर मिलाएर साथ दिने गर्दछन् । स्वरमा स्वर मिलाएर गाउनको लागि गला र कला भुएका आठ दश जना महिला र पुरुषको आवस्यकता पर्दछ । विभिन्न चरणमा गरेर एक सोरठी सकिन करिब एक घण्टा भन्दा बढी समय लाग्ने गर्दछ । त्यस पछि आवश्यकता अनुसारको बिषय वस्तुमा आधारित भएर गीत गाउने र नाच्ने गरिन्छ । [४]

यि पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

मारूनी नाच

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

बाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]