नीम

Neem
Azadirachta indica, flowers & leaves
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत:	Plantae
भाग:	Magnoliophyta
गण:	Sapindales
कुल:	Meliaceae
वंश:	Azadirachta
प्रजाति:	A. indica
द्विपद नाम
Azadirachta indica
पर्याय
Antelaea azadirachta (L.) Adelb.

नीम भारतीय मूलको एक सदाबहार वृक्ष हो। यो शताब्दियौं देखि समीपवर्ती देशहरू-पाकिस्तान, बंगलादेश, नेपाल, म्यानमार (बर्मा), थाइल्याण्ड, इंडोनेशिया, श्रीलंका आदि देशहरूमा हुने गरेको पाइन्छ। तर विगत लगभग डेढ सय वर्षमा यो वृक्ष भारतीय उपमहाद्वीपको भौगोलिक सीमाको नाघेर अफ्रीका, आस्ट्रेलिया, दक्षिण पूर्व एशिया, दक्षिण एवं मध्य अमरीका तथा दक्षिणी प्रशान्त द्वीपसमूहका विभिन्न उष्ण तथा उप-उष्ण कटिबन्धीय देशहरूमा पनि पुगिसकेको छ। यसको वानस्पतिक नाम ‘Melia azadirachta अथवा Azadiracta Indica’ हो।

परिचय

फूल तथा पातहरू कोलकाता, पश्चिम बंगाल, भारत.

नीम एक जोड देखि बढन वाला सदाबहार पेड छ जुन 15-20 मी (लगभग 50-65 फुट)को ऊंचाई सम्म पुगन सक्छ, र कहिले काँही 35-40 मी (115-131 फुट) सम्म पनि अग्लो हुन सक्छ। नीम एक सदाबहार पेड छ तर गंभीर सुकेकामा यसको अधिकतर या लगभग सबै पातहरू झड जान्छ। यसको शाखाहरूको प्रसार व्यापक हुन्छ।

तना अपेक्षाकृत, सीधा बढी सानो होता र व्यासमा 1.2 मीटर सम्म पुगन सक्छ। यसको छाल, कठोर, विदरित (दरारयुक्त) या शल्कीय हुन्छ र यसको रंग सफेद-धूसर या रातो भूरा पनि हुन सक्छ। रसदारु भूरा-सफेद र अंत:काष्ठ रातो रंगको हुन्छ जुन वायुको संपर्कमा आने भन्दा रातो-भूरे रंगमा परिवर्तित हुन्छ। जड प्रणालीमा एक मजबूत मुख्य मूसला जड र राम्रो तरिकाले विकसित पार्श्व जडें शामिल हुन्छ।

20-40 सेमी (8 देखि 16 इंच) सम्म लामो प्रत्यावर्ती पिच्छाकार पातहरू जिनमे, 20 देखि लिएर 31 सम्म गहिरो हरे रंगको पत्रक हुन्छन् जसको लंबाई 3-8 सेमी (1 देखि 3 इंच) सम्म हुन्छ। अग्रस्त (टर्मिनल) पत्रक प्राय: उनुपस्थित हुन्छ। पर्णवृंत सानो हुन्छ। कोंपलों (नयी पातहरू)को रंग थोडा बैंगनी या लालामी लिये हुन्छ। परिपक्व पत्रकहरूको आकार सामान्यतया असममितीय हुन्छ र यिनको किनारा दंतीय हुन्छन्।

फूल सेतो र सुगन्धित हुन्छन् बढी एक लटकते हुये पुष्पगुच्छ जुन लगभग 25 सेमी (10 इंच) सम्म लामो हुन्छमा सजे रहछन।

यसको फल चिकना (अरोमिल) गोलाकार देखि अंडाकार हुन्छ र यसलाई निंबोली भन्छन्। फलको बोक्रा पातलो तथा गूदा रेशेदार, सेतो पहेलो रंग का, र स्वादमा कडवा-मीठा हुन्छ। गूदि गर्‍यो मोटाई 0.3 देखि 0.5 सेमी सम्म हुन्छ। गुठली सेतो र कठोर हुन्छ जसमा एक या कहिले काँही दुइ देखि तीन बिउ हुन्छन् जसको आवरण खैरो रंगको हुन्छ।

पेडोंको व्यवसायिक खेतीको लाभदायक हैन मानयो जाता। मक्काको निकट तीर्थयात्रियहरूको लागि आश्रय प्रदान गर्नको लागि लगभग 50000 नीमको पेड लगाए गए छन्।

नीमको पेड धेरै हद सम्म चीनीबेरीको पेडको समान दिखता छ, जुन एक एकदम जहरीला वृक्ष हो।

उपलब्धता

नीमको पेड सुकेकाको प्रतिरोधको लागि विख्यात छ। सामान्य रूपले यो उप-शुष्क बढी कम चिस्यान वाला क्षेत्रहरू उनमा फलता छ जहाँ वार्षिक वर्षा 400 देखि 1200 मिमीको बीच हुन्छ। यो उन क्षेत्रहरूमा पनि फल सक्छ जहाँ वार्षिक वर्षा 400 भन्दा कम हुन्छमा उन स्थितिमा यसको अस्तित्व भूमिगत जलको स्तरमा निर्भर रहन्छ। नीम धेरै अलग अलग प्रकारको माटोमा विकसित हुन सक्छ, तर यसको लिये गहिरो बढी बलौटे माटो जहाँ पानीको निकास राम्रो हो, सबै भन्दा राम्रो रहन्छ। यो उष्णकटिबंधीय र उपउष्णकटिबंधीय जलवायुमा फलने वाला वृक्ष हो, र यो 22-32° सेन्टीग्रेडको बीचको औसत वार्षिक तापमान सहन गर्न सक्छ। यो धेरै उच्च तापमानको त बर्दाश्त गर्न सक्छ, तर 4 डिग्री सेल्सियस देखि तलको तापमानमा मुरझाउछ। नीम एक जीवनदायी वृक्ष हो विशेषगरेर तटीय, दक्षिणी जिलहरूको लागि। यो सुकेका देखि प्रभावित (शुष्क प्रवण) क्षेत्रहरूको केही छाया दिन वाला (छायादार) वृक्षहरूमा भन्दा एक छ। यो एक नाजुक पेड छैनन् बढी कुनै पनि प्रकारको पानी (मीठा या खारा)मा जीवित रहन्छ। तमिलनाडुमा यो वृक्ष धेरै साधारण छ र यसलाई सडकोंको किनारा एक छायादार पेडको रूपमा उमारिन्छ, यसको वाहेक मान्छे आफ्नो आँगनमा पनि यो पेड उमारछन। शिवकाशी (सिवकासी) जस्तै धेरै शुष्क क्षेत्रहरू मा, यिनी पेडहरूलाई भूमिको ठूलो भागमा लागायाइएको छ, र यिनको छायामा आतिशबाजी बनाउनको कारखानेको काम गर्छन।

उपयोग

नीम एक म धेरै नै राम्रो वनस्पति छ जुनको भारतीय पर्यावरणको अनुकूल छ र भारतमा बहुतायतमा पाइन्छ। यसको स्वाद त कडवा हुन्छ तर यसको फाइदा त अनेक र धेरै प्रभावशाली छ।

१- नीमको छालको लेप सबै प्रकारको चर्म रोगहरू र घाउहरूको निवारणमा सहायक छ।

२- नीमको दातुन गर्न देखि दांत र मसूडे स्वस्थ रहछन।

३- नीमको पातहरू चबाने देखि रक्त शोधन हुन्छ र छाला विकार रहित र कांतिवान हुन्छ। हां पातहरू अवश्य कडवी हुन्छं, तर केही पाउनको लागि केही त खोना पडता छ मसलन स्वाद।

४- नीमको पातहरू लाई पानीमा उबाल उन पानी देखि नहाने देखि चर्म विकार टाढा हुन्छन्, र यो खासतौर देखि चेचकको उपचारमा सहायक छ र उनको विषाणुको फैलन न दिनमा सहायक छ।

५- नींबोली (नीमको सानो फल) र उनको पातहरू सँग निकाले गये तेल देखि मालिशको जाये त शरीरको लागि राम्रो रहन्छ।

६- नीमको द्वारा बनाइयो लेप बालोमा लगान देखि बाल स्वस्थ रहछन बढी कम झडते छन्।

७- नीमको पातहरूको रसको आँखाहरूमा हालन देखि आँखा आनेको रोग (नेत्रशोथ या कंजेक्टिवाइटिस

८- नीमको पातहरूको रस र महको २:१को अनुपातमा पीने देखि पीलियामा फाइदा हुन्छ, र यसलाई कानमा हालन देखि कानको विकारहरूमा पनि फाइदा हुन्छ।

९- नीमको तेलको ५-१० थोपाहरू लाई सोते समय दूधमा हालएर पीने देखि ज्यादा पसीना आने र जलन होने सम्बन्धी विकारहरूमा धेरै फाइदा हुन्छ।

१०- नीमको बिउहरूको चूर्णको खाली पेट गुनगुने पानी सँग लेने देखि बवासीरमा धेरै फाइदा हुन्छ।

विभिन्न रोगहरूमा नीमको उपयोग

१. प्रसव एवं प्रसूता कालमा नीमको उपयोग

१.१ नीमको जडको गर्भवती स्त्रीको कमरमा बांधन देखि बच्चा सजिलै सँग पैदा हुन्छ। किन्तु बच्चा पैदा होते नै नीमको जडको कमर देखि खोलएर तुरन्त फेंक दिनहरू सुझाव दिइन्छ। यो प्रयोग देशको केही ग्रामीण अंचलहरूमा होते देख्यो गएको छ। परीक्षणहरू पछि आयुर्वेदले पनि यसलाई मान्यता दिएको छ।

१.२ प्रसूताको बच्चा जननेको दिनले नै नीमको पत्तहरूको रस केही दिन सम्म नियमित पिलाने देखि गर्भाशय संकोचन एवं रक्तको सफाई हुन्छ, गर्भाशय र उनको आस-पासको अंगहरूको सुनिंनु उतर जान्छ, भूख लाग्छ, दस्त साफ हुन्छ, ज्वर हैन आता, यदि आता पनि छ त उनको वेग अधिक हैन होता। यो आयुर्वेदको मत छ।

१.३ आयुर्वेदको मतानुसार प्रसवको छ: दिनहरू सम्म प्रसूताको प्यास लाग्ए पछि नीमको छालको औटाया भयो पानी दिनले उनको प्रकृति राम्रो रहन्छ। नीमको पत्ते या तनेको भित्री छालको औंटकर गरम जल देखि प्रसूता स्त्रीको योनिको प्रक्षालन गर्न देखि प्रसवको कारण हुने योनिशूल (दर्द) र सुनिंनु नष्ट हुन्छ। घाउ चाडै सूख जान्छ तथा योनि शुद्ध तथा संकुचित हुन्छ।

१.४ प्रसव भए पछि प्रसूताको घरको दरवाजेमा नीमको पातहरू तथा गोमूत्र राखने ग्रामीण परम्परा मिलती छ। यस्तो गर्नको पीछ मान्यता हो कि घरको भित्र दुष्ट आत्माहरू अर्थात संक्रामक कीटाणुओं वाला हावा न प्रवेश करे। नीम पत्ती र गोमूत्र दुवैमा रोगाणुरोधी (anti bacterial) गुण पाइन्छन्। गुजरातको बडौदामा प्रसूताको नीम छालको काढा एवं नीम तेल पिल्याइन्छ, यसले पनि स्वास्थ्यमा राम्रो प्रभाव पडता छ।

२. मासिक धर्म, सुजाक एवं सहवास क्षतमा नीम

२.१ आयुर्वेद मतमा नीमको कोमल छाल ४ माशा तथा पुरानो गुड २ तोला, डेढ पाव पानीमा औंटकर, जब आधा पाव रह जाय तब छानकर स्त्रिहरू लाई पिलाने देखि रुका भयो मासिक धर्म पुन: शुरू हुन्छ। एक अन्य वैद्यको अनुसार नीम छाल २ तोला सोंठ, ४ माशा एवं गुण २ तोला मिलाएर उनको काढा बनाएर दिनले मासिक धर्मको गडबडी ठीक हुन्छ।

२.२ स्त्री योनिमा सुजाक (बिबिरा, चकते) भए पछि नीमको पत्तोंको उबलहरू गुनगुने जल देखि धोने देखि लाभ हुन्छ। एक ठूलो तथा चौडे बर्तनमा नीम पत्तीको उबलहरू मा्याप्त जलमा जुन सुसुम हो, बस्न देखि सुजाकको शमन हुन्छ र शान्ति मिलती छ। पुरूष लिंगमा पनि सुजाक भए पछि यही सुझाव दिइन्छ। यसले सुनिंनु पनि उतर जान्छ र पिशाब ठीक होने लाग्इन्छ।

२.३ नीम पत्तीको गरम गरेर स्त्रीको कमरमा बांधन देखि मासिक धर्मको समय हुने कष्ट या पुरूषप्रसंगको समय हुने दुखाइ नष्ट हुन्छ।

२.४ नीमको पत्तहरूलाई पीस गरेर उनको टिकिया तवेमा सेंककर पानी सँग लेने देखि सहवासको समय स्त्री योनिको भित्र या पुरूष लिंगमा भएका क्षत भर जान्छन्, दुखाइ मिट जान्छ।

३. प्रदर रोग (Leocorea)मा नीम

३.१ प्रदर रोग मुख्यत: दुइ तरिकाको हुन्छन्-श्वेत एवं रक्त। जब योनि देखि सडी माछाको समान गन्ध जैसा, काँचो अन्डाको सफेदीको समान गाढा पीला एवं चिपचिपा पदार्थ निकलता छ, तब उसलाई श्वेत प्रदर भने जान्छ। यो रोग प्रजनन अंगहरूको नियमित सफाई न होने, संतुलित भोजनको अभाव, बेमेल विवाह, मानसिक तनाउ, हारमोनको गडबडी, शरीर देखि श्रम न गर्न, मधुमेह, रक्तदोष या चर्मरोग इत्यादि बाट हुन्छ। यस रोगको अवस्थामा जांघको आस-पास जलन महसूस हुन्छ, शौच नियमित हैन होता, टाउको भारी रहन्छ बढी कहिल्यै-कभी चक्कर पनि आउछ। रक्त प्रदर एक गंभीर रोग हो। योनि मार्गले अधिक मात्रामा रक्तको बहना यसको मुख्य लक्षण हो। यो मासिक धर्म सँग या त्यस पछि पनि हुन्छ। यस रोगमा हाथ-पैरमा जलन, प्यास ज्यादा लाग्न, कमजोरी, मूर्च्छा तथा अधिक नींद आनेको शिकायतहरू हुन्छ।

३.२ श्वेत प्रदरमा नीमको पातहरूको क्वाथ देखि योनिद्वारको धोना र नीम छालको जलाकर उनको धुआं लगान लाभदायक माननुहोसको छ। दुर्गन्ध तथा चिपचिपापन टाढा होने सँग योनिद्वार शुद्ध एवं संकुचित हुन्छ। यो आयुर्वेद ग्रन्थ 'गण-निग्रह'को अभिमत छ।

३.३ रक्त प्रदरमा नीमको तनेको भित्री छालको रस तथा जीरेको चूर्ण मिलाएर पीने देखि रक्तस्राव बन्द हुन्छ तथा यस रोगको अन्य शिकायतहरू पनि टाढा हुन्छ।

३.४ प्रदर रोगमा (कफ भए पछि) नीमको मद एवं गुडचीको रस रक्सी सँग लेने देखि लाभ हुन्छ।

४. घाउ, फोडे-बिबिरा, बदगांठ, घमौरी तथा नासूरमा नीम

४.१ घाउ एवं चर्मरोग बैक्टेरियाजनित रोग हो र नीमको हरेक अंग आफ्नो बैक्टेरियारोधी गुणहरूको कारण यस रोगको लागि शताब्दियौं देखि रामवाण औषधिको रूपमा मान्यता प्राप्त छ। घाउ एवं चर्मरोगमा नीमको समान आज पनि विश्वको कुनै पनि चिकित्सा-पद्धतिमा दोश्रो कुनै प्रभावकारी औषधि छैन। यसलाई आज दुनियाँको चिकित्सा वैज्ञानिक पनि एकमत देखि स्वीकारने लगे छन्।

४.२ घाउ चाहे सानो हो या बडा नीमको पातहरूको उबलहरू जल देखि धोने, नीम पातहरू लाई पीस गरेर उसपर छापने र नीमको पत्ता पीसकर पीने देखि शीघ्र लाभ हुन्छ। फोडे-फुंसी तथा बलतोडमा पनि नीम पातहरू पीस गरेर छापी जान्छ।

४.३ दुष्ट तथा न भरने वाला घाउको नीम पत्तेको उबलहरू जल देखि धोने र उनमा नीमको तेल लगान देखि त्यो चाडै भर जान्छ। नीमको पातहरू पनि पीसकर छापने देखि लाभ हुन्छ।

४.४ गर्मीको दिनहरूमा घमौरियाँ निकलनेमा नीम पत्तेको उबलहरू जल देखि नहानेमा लाभ हुन्छ।

४.५ नीमको पातहरूको रस, तोरीको तेल र पानी, इनको पकाकर लगान देखि विषैले घाउ पनि ठीक हो जान्छन्।॥

४.६ नीमको मरहम लगान देखि हरेक तरिकाको विकृत, विषैले एवं दुष्ट घाउ पनि ठीक हुन्छन्। यसलाई बनाउन विधि यस प्रकार छ- नीम तेल एक पाव, मोम आधा पाव, नीमको हरियो पातहरूको रस एक सेर, नीमको जडको छालको चूर्ण एक छटाक, नीम पातहरूको राख ढाई तोला। एक कडाहीमा नीम तेल तथा पातहरूको रस हालएर हल्का आँचमा पकावें। जब जलते-जलते एक छटाक रह जाय तब उनमा मोम डाल दें। गल जाने पछि कडाहीको चूल्हेमा देखि उतार गरेर र मिश्रणको कपडे देखि छानकर गाज अलग गरेर दें। फेरि नीमको छालको चूर्ण र पातहरूको राख उनमा राम्रो देखि मिलयो दें। नीमको मरहम तैयार।

४.७ संधै बहि रहन वाला फोडेमा नीमको छालको भष्म लगान देखि लाभ हुन्छ।

४.८ छाँवमा सूखी नीमको पत्ती र बुझे भएका चूनेको नीमको हरे पत्तेको रसमा घोटकर नासूरमा भर दिनले त्यो ठीक हुन्छ। जस घाउमा नासूर पड गयो हो तथा उससे बराबर मवाद आता हो, त उनमा नीमको पातहरूको पुल्टिस बांधन देखि लाभ हुन्छ।

५. उकतव (एक्जिमा), खुजली, दिनायमा नीम

५.१ रक्तको अशुद्धि तथा परोपजीवी (Parasitic) कीटाणुओंको प्रवेश देखि उकवत, खुजली, दाद-दिनाय जस्तै चर्मरोग हुन्छन्। यसमा नीमको अधिकांश भाग उपयोगी छ।

५.२ उकवतमा शरीरको अंगहरूको चमडी कहिले काँही यति विकृत एवं विद्रूप हुन्छ कि एलोपैथी चिकित्सक उन अंगको काटन सम्मको पनि सल्लाह दे दिछन, किन्तु वैद्यहरूको अनुभव हो कि यस्तो भयंकर चर्मरोगमा पनि नीम प्रभावकारी हुन्छ। एक तोला मजिष्ठादि क्वाथ तथा नीम एवं पीपलको छाल एक-एक तोला तथा गिलोयको क्वाथ एक तोला मिलाएर प्रतिदिन एक महीनाहरू सम्म लगान भन्दा एक्जिमा नष्ट हुन्छ।

५.३ एक्जिमामा नीमको रस (जसे मद पनि भन्छन्) नियमित केही दिन सम्म लगान बढी एक चम्मच रोज पीने भन्दा पनि १०० प्रतिशत लाभ हुन्छ। सासाराम (बिहार)को एक विरामीमा यसको लाभ होते प्रत्यक्ष देखिएको। खुजली र दिनायमा पनि नीमको रस समान रूपले प्रभावकारी छ।

५.४ कुटकीको काटन देखि हुने खुजलीमा नीमको पत्ती र हल्दी ४:१ अनुपातमा पीसकर छापने देखि खुजलीमा ९७ प्रतिशत सम्म लाभ पाउयाइयो छ। यो प्रयोग १५ दिन सम्म हुनु पर्छ।

५.५ नीमको पत्तहरूलाई पीसकर दहीमा मिलाएर लगान भन्दा पनि दाद मिट जान्छ।

५.६ वसन्त ऋतुमा दस दिन सम्म नीमको कोमल पत्ती तथा गोलमीर्च पीसकर खाली पेट पीने देखि वर्ष भर सम्म कुनै चर्मरोग हैन होता, रक्त शुद्ध रहन्छ। रक्त विकार टाढा गर्नमा नीमको जडको छाल, नीमको मद एवं नीम फूलको अर्क पनि एकदम गुणकारी छ। चर्मरोगमा नीम तेलको मालिश गर्न तथा छालको क्वाथ पीनेको पनि सल्लाह दी जान्छ।

६. जले-कटेमा नीम

६.१ आगो देखि जले स्थानमा नीमको तेल लगान अथवा नीम तेलमा नीम पत्तहरूलाई पीस गरेर छापने देखि शान्ति मिलती छ। नीममा प्रदाहक-रोधी (anti-inflammatory) गुण भएको कारण यस्तो हुन्छ।

६.२ नीमको पत्तीको पानीमा उबाल गरेर उनमा जले भएका अंगको डुरोप्ने भन्दा पनि शीघ्र राहत मिलती छ।

६.३ नीमको तेल एवं पातहरूमा anticeptic गुण हुन्छन्। कटे स्थानमा यिनीहरूका तेल लगान देखि टिटनेसको भय हैन होता।

७. कुष्ठरोगमा नीम

७.१ दुनियाँमा २५ करोड भन्दा पनि अधिक र भारतमा पचासों लाख मान्छे कुष्ट रोगको शिकार छन्। सैकडहरूलाईढ नियंत्रण चिकित्सा केन्द्रोंको बावजूद यस रोगले पीडितोंको संख्यामा साधारण कमी आयी छ। यो रोग एक छडनुमा 'माइक्रोबैक्टेरिया लेबी' बाट हुन्छ। चमडी एवं तंत्रिकाहरूमा यसको असर हुन्छ। यो दुइ तरिकाको हुन्छ-पेप्सी बेसीलरी, जुन चमडीमा धब्बेको रूपमा हुन्छ, स्थान सुन्न हुन्छ। दोश्रो मल्टीबेसीलरी, यसमा मुख लाल, औंलाहरू टेढी-मेढी तथा नाक चिपटी हुन्छ। नाक देखि रगत आउछ। दोश्रो संक्रामक किसिमको रोग हो। यसमा डैपसोन रिफैमिसीन र क्लोरोफाजीमिन नामक एलोपैथी दबाइ दी जान्छ। तर यसलाई नीम भन्दा पनि ठीक गरिन सक्छ।

७.२ प्राचीन आयुर्वेदको मत छ कि कुष्ठरोगीको बारहों महीनाहरू नीम वृक्षको तल रहन, नीमको खाटमा सोने, नीमको दातुन गर्न, प्रात:काल नित्य एक छटाक नीमको पातहरू लाई पीस गरेर पीने, पुरा शरीरमा नित्य नीम तेलको मालिश गर्न, भोजनको समय नित्य पाँच तोला नीमको मद पीने, शैय्यामा नीमको ताजी पातहरू बिछाने, नीम पातहरूको रस जलमा मिलाएर स्नान गर्न तथा नीम तेलमा नीमको पातहरूको राख मिलाएर घाउमा लगान भन्दा पुरानो भन्दा पुरानो कोढ पनि नष्ट हुन्छ।

८. धवल रोग (Leucoderma)मा नीम

८.१ शरीरको विभिन्न भागहरूमा चकतेको रूपमा चमडीको सेतो हो जाना, फेरि पुरा शरीरको चमडीको रंग बदल जाना, धवल रोग हो। यसको स्वास्थ्यमा कुनै असर हैन पडता, यसको भएको कारण पनि धेरै ज्ञात हैन,किन्तु यूनानी चिकित्साको मत छ कि यो रक्तको खराबी, हाजमेंको गडबडी, कफको अधिकता, पेटमा कीडोंको होने, असंयमित खान-पान, मानसिक तनाउ, अधिक एंटीबायोटिक दवाइयोंको सेवन आदि बाट हुन्छ।

८.२ नीमको ताजी पत्ती सँग बगुचीको बिउ (Psora corylifolia) तथा चना (Circerarietinum) पीसकर लगान देखि यो रोग टाढा हुन्छ।

९. बवासीर

९.१ प्रतिदिन नीमको २१ पातहरू लाई मूंगको भिंगोई र धोयी भयो दालमा पीसकर बिना कुनै मशाला डाले पकौडी बनाएर २१ दिन सम्म खाने देखि हरेक तरिकाको बवासीर निर्बल भएर गिर जान्छ। पथ्यमा सिर्फ ताजा मट्ठा, भात एवं सेंघा नुन लिया जाना चाहिए।

९.२ नीम बिउको पाउडर महमा मिलाएर दिनमा दुइ पल्ट खाने भन्दा पनि केही दिनहरूमा बवासीर नष्ट हो जान्छन्। यो प्रयोग बुन्देलखण्डको आदिवासियों द्वारा करते देख्यो गएको छ। यसमा नीमको टूसे बवासीरमा बांधन सल्लाह दी जान्छ।

१०. आँखाको रोगमा नीम

१०.१ नीमको हरियो निबोलीको दूध आँखोंमा लगान देखि रतौंधी टाढा हुन्छ। आँखामा जलन या दुखाइ हो त नीमको पत्ती कनपटीमा बांधन देखि आराम भेटिन्छ। नीमको पत्तेको रस थोडा सुसुम गरेर जस ओर आँखामा दुखाइ हो, उनको दोश्रो ओर कानमा हालन देखि लाभ हुन्छ। दुवै आँखामा दुखाइ हो त दुवै कानमा सुसुम तेल हालनु पर्छ।

१०.२ नीमको फूल छाँवमा सुखाकर समान भाग कलमी शोरे सँग पीसकर कपडे देखि छानकर आँखामा आँजन गर्न देखि फूली, धुंध, माडा, रतौंधी आदि टाढा हुन्छन्, आँखोंको ज्योति बढती छ।

१०.३ नीमको पातहरूको रस तथा रातो फिटकिरी जलमा मिलाएर उससे धोने देखि आँखाको जाला साफ हुन्छ तथा स्पष्ट दिखाई पडने लाग्इन्छ।

१०.४ दु:खती आँखामा नीम पातहरूको रस महमा मिलाएर लगान भन्दा पनि दुखाइ टाढा हुन्छ र साफ दिखाई पडता छ। नीमको काठ जलाकर उनको राखको सूरमा पनि लगान देखि यसमा लाभ हुन्छ।

१०.५ नीमको निबोली (फल)को रस, फलामको कुनै पात्रमा रगडेर र हल्का गर्म गरेर परेलिहरूमा लेप गर्न देखि आँखाको धुंधलापन टाढा हुन्छ।

१०.६ शुष्ठी र नीमको पत्तहरूलाई सेंधा नुन सँग पीसकर आँखा परेलिहरूमा लगान देखि सुनिंनु, जलन, दुखाइ तथा आँखाहरूको गडना समाप्त हुन्छ।

१०.७ नीमको पातहरू तथा लोधराको पाउडर कपडेमा बांधएर पानीमा केही अबेर छोड दें, फेरि उन पानी देखि आँखा धोने देखि नेत्र-विकार टाढा हुन्छन्।

१०.८ नीम काजल : नीमको पहेंलो सूखी पातहरू ७ नग, नीमको सुकेका फलहरूको चूर्ण एक माशा, नीम तेल एक तोला, साफ महीना कपडा ४ इंच। कपडेमा नीमको सूखी पातहरू तथा फलहरूको चूर्ण राखएर, हातले मसलकर तथा लपेटएर बत्ती बना लें। एक माटोको दीपकमा नीमको तेल हालएर उनमा बत्ती डूबो गरेर जला दें। जब बत्ती राम्रो तरिका बल्न लगे, तब उनमा एक ढकनी लागाएर काजल एकत्र गरेर लें। यसलाई आँखहरूमा लगान देखि हरेक प्रकारको आँखा रोग टाढा हुन्छन् र आँखोंको ज्योति बढती छ। नीमको फूलहरूको पनि काजल लगान देखि लाभ हुन्छ।

१०.९ नीमको तेल आँखहरूमा आँजने र नीमको मद ६ तोला दुइ तीन दिन सम्म प्रात: पीने भन्दा पनि रतौंधी टाढा हुन्छ। किन्तु मदको दो-तीन दिनले अधिक हैन पीना चाहिए।

१०.१० नीमको पातहरूको रस आँखामा टपकानहरू भन्दा पनि आँखाको जलन तथा विकार नष्ट हुन्छन्।

११ कान रोगमा नीम

११.१ नीमको तेल गर्म गरेर एवं थोडा ठंढा गरेर कानमा केही दिन सम्म नियमित हालन देखि बहरापन टाढा हुन्छ।

११.२ कान-दर्द या कान-बहिनीहरूमा नीम तेल केही दिन सम्म कानमा नियमित हालन देखि ठीक हुन्छ।

११.३ कानको घाउ एवं उससे मवाद आनेमा नीमको रस (मद) मह सँग मिलाएर हालन या बत्ती भिंगोकर कानमा राखन देखि मवाद निकलना बन्द हुन्छ र घाउ सूखता छ।

१२. नाक तथा दाँतको रोगमा नीम

१२.१ नीमको पातहरू तथा अजवाइन दुवै पीसकर कनपट्टियोंमा लेप गर्न देखि नकसीर बन्द हुन्छ।

१२.२ मसूडों देखि रगत आने र पायरिया भए पछि नीमको तनेको भित्री छाल या पत्तहरूलाई पानीमा औंटकर कुल्ला गर्न देखि लाभ हुन्छ। यसले मसूडे र दाँत मजबूत हुन्छन्। नीमको फूलहरूको काढा बनाएर पीने भन्दा पनि यसमा लाभ हुन्छ।

१२.३ नीमको दातुन नित्य गर्न देखि दाँतोंको भित्र पाये जाने वाला कीटाणु नष्ट हुन्छन्। दाँत चमकीला एवं मसूडे मजबूत तथा निरोग हुन्छन्। यसले चित्त प्रसन्न रहन्छ।

१३. बालोंको जुंए, भूरापन तथा कील-मुहांसामा नीम

१३.१ पुराना समयमा स्त्रिहरू नीमको तनेको भित्री छाल घिसकर अनुहारमा लगाती थीं, जसबाट छाला कोमल तथा कील-मुहांसों देखि मुक्त हुन्थ्यो।

१३.२ बालहरूमा नीमको तेल लगान देखि जुहरू तथा रूसी नष्ट हुन्छन्।

१३.३ नीम तेल नियमित टाउकोमा लगान देखि गंजापन या बालको जोड देखि झडना रूक जान्छ। यो बालहरूलाई भूरा होने भन्दा पनि बचाइन्छ। नीम तेल देखि हेयर आयल तथा हेयर लोशन पनि बनाये जान्छन्। मार्गहरू या नीम साबुन पनि यसमा लाभप्रद छ। किन्तु नीम तेल या उससे बने साबुन, तेल, लोशन आदि लगान देखि माथेमा गर्मी पनि हुन्छ, अत: धेरै जरूरी भए पछि नै यिनीहरूका प्रयोग गर्नु पर्छ।

१४. पेट-कृमिमा नीम

१४.१ आंतमा पडने वाला सेतो कृमि या केचुएको जड देखि नष्ट गर्नमा संभवत: नीम जस्तो गुणकारी कुनै अन्य औषधि छैन। नीमको पत्ती १५-२० नग तथा मरिच १० नग थोडे देखि नुन सँग पीसकर एक गिलास जलमा घोलकर खाली पेट ३-४ दिन सम्म पी लेने देखि यिनी कृमियों भन्दा कम से कम २-३ वर्ष सम्मको लागि मुक्ति मिल जान्छ।

१४.२ बैगन या कुनै दोश्रो साग सँग नीमको पातहरूको छौंक लागाएर खाने भन्दा पनि कृमि नष्ट हुन्छ। सिर्फ नीमको पातहरूको चूर्ण १०-१५ दिन खा लेने भन्दा पनि लाभ हुन्छ।

१४.३ एक अन्य मतको अनुसार दस ग्राम नीमको पत्ते, दस ग्राम शुद्ध हींग सँग केही दिन नियमित सेवन गर्न भन्दा पनि पेटको सबै प्रकारको कीडे मर जान्छन्।

१५. मलेरियामा नीम

१५.१ नीम वृक्ष मलेरिया-रोधीको रूपमा प्रसिद्ध छ। यसको छायामा रहन र यसको हावा लेने वालाहरूमा मलेरियाको प्रकोप हैन होता, यो ग्रामीण अनुभव हो। यस वृक्षको आस-पास मलेरिया तथा अन्य संक्रामक रोगहरूको भाइरस पनि चाडै हैन आते। यो वायरस-विरोधी (anti Viral) वृक्ष हो। अत: घरको आस-पास नीम वृक्ष लगान र स्वच्छता राखने सल्लाह दी जान्छ।

१५.२ मलेरिया मुख्यत: मच्छरोंको काटन बाट हुन्छ। सर्दी, कंपकपाहट, छिटो ज्वरो, बेहोशी, ज्वरो उतरनेमा पसीना छूटना, यसको प्रमुख लक्षण हो। यस रोगमा नीमको तनेको छालको काढा दिनमा तीन पल्ट पिलाने अथवा नीमको जडको अन्तर छाल एक छटाक ६० तोला पानीमा १८ मिनेट सम्म उबालकर र छानकर ज्वर चढने भन्दा पहिले २-३ पल्ट पिलाना चाहिए। यसले ज्वर उतर जान्छ।

१५.३ नीम तेलमा नारियल या सरसोको तेल मिलाएर शरीरमा मालिश गर्न भन्दा पनि मच्छरोंको कारण उत्पन्न मलेरिया ज्वर उतर जान्छ।

१६. सामान्य एवं विषम ज्वरमा नीम

१६.१ नीमको अन्तर छालको चूर्ण, सोंठ तथा मीर्चको काढा विषम ज्वरमा दिनले लाभ हुन्छ। यसमा नीमको तेलको मालिश गर्न तथा प्रमाण देखि रोगीको पिलाने भन्दा पनि लाभ हुन्छ। छालको अपेक्षा तेलको प्रभाव चाँडै होता भनिएको छ। सुनिंनुयुक्त ज्वर या उष्मज्वरमा नीमको छाल अधिक उपयोगी पाउयाइयो छ। नीम पत्तहरूलाई पीस-छान गरेर पनि रोगीको पिलाया जान सक्छ। यो सारा औषधिहरू रोगीको केही खिलाने भन्दा पहिले दी जानी चाहिए।

१६.२ मलेरियस ज्वरमा नीम तेलको ५-१० थोपा दिनमा दुइ पल्ट दिनले राम्रो लाभ होते देख्यो गएको छ। जीर्ण ज्वरमा नीमको छाल एक तोला १० छटांक पानीमा औंटकर, जब एक छटाक रह जाय त छानकर प्रात: काल पिलाने देखि केही दिनमा भित्र रहन वाला ज्वर विल्कुल निकल जान्छ।

१६.३ छिटो सिहरनयुक्त ज्वर सँग कै भए पछि नीमको पत्तीको रस मह एवं गुड सँग दिनले लाभ हुन्छ। नीमको पंचांग (ठेगाना, जड फूल, फल र छाल)को एक साथ कूटकर घीउ सँग मिलाएर दिनले पनि लाभ हुन्छ। यो सुश्रुत एवं काश्यपको मत छ।

१६.४ साधारण ज्वरोमा नीमको पातहरू पीस गरेर दिनमा तीन पल्ट पानीमा छानकर पिलाने देखि ज्वरो उतर जान्छ। साधारण या विषम ज्वरमा नीमको पत्तोंको राख रोगीको शरीरमा मालिश गर्न लाभदायक हुन्छ।

१७. चेचकमा नीम

१७.१ यसको भयंकरताको कारण यस रोगको दैवी प्रकोप मानयो जाता रहेको छ। यो जब उग्र रूप धारण गर्दछ तब बडे-बडे चिकित्सकहरूको पनि केही हैन सुनता। आयुर्वेदमा चेचकको रोकथामको जुन निदान बातये गये हो उनमा नीमको उपयोग नै सर्वाधिक वर्णित छ। यसको सेवन देखि या त चेचक निकलता नै हैन अथवा निकलता पनि छ त उग्र हैन होता, क्रमश: शान्त हुन्छ। नीममा किनकी दाहकता शान्त गर्नको शीतल गुण हो, यसैले यो लोक जीवनमा शीतला देवीको रूपमा पनि पूजित छ।

१७.२ चेचक कहिल्यै निस्किएका नै हैन, यसको लागि आयुर्वेद मतमा उपाय हो कि चैत्रमा दस दिन सम्म प्रात:काल नीमको कोमल पातहरू गोल खुर्सानि सँग पीस गरेर पीना चाहिए। नीमको बिउ, बहेडेको बिउ र हल्दी समान भागमा लेकर पीस-छानकर केही दिन पीने भन्दा पनि शीतला/चेचकको डर हैन रह जाता।

१७.३ चेचक निकलनेमा रोगीको स्वच्छ घरमा नीमको पत्तोंमा लिटाना, घरमा नीमको ताजा पातहरूको टहनीको बन्दनवार लटकाना तथा नीमको चंवर बनाएर रोगीको हावा दिनु पर्छ। बिस्तरहरूको पातहरू नित्य बदल देनी चाहिए। रोगीको यदि अधिक जलन महसूस हो त नीमको पातहरू लाई पीसकर पानीमा घोलकर तथा मथानी देखि मथकर उनको फेन चेचकको दानोंमा सावधानी पूर्वक लगाउनु पर्छ। यसले पनि राहत नमिलए पछि नीमको कोमल पातहरू पीसकर चेचकको दानोंमा हल्का लेप चढाना चाहिए। नीमको बिउको गिरीको पीसकर पनि लेप गर्न देखि दाहकता शीघ्र कम हुन्छ। रोगीको प्यास लाग्ए पछि नीमको छालको जलाकर उनको अंगारहरूलाई पानीमा बुझाकर उन पानीको छान गरेर पिलाना चाहिए। नीमको पातहरू लाई पानीमा औंटकर पिलाने भन्दा पनि दाहकता शान्त हुन्छ। यसले चेचकको विष एवं ज्वर पनि कम हुन्छ, चेचकको दाना शीघ्र सूखते छन्। चेचकको दाना ठीक देखि न निकलनेमा पनि बेचैनी हुन्छ। अत: नीमको पातहरू पीस गरेर दिनमा तीन पल्ट पिलाने देखि त्यो शीघ्र निकल आउछन्। जब दाना सूख जांय तब नीमको पत्ता जलमा उबालकर रोगीको केही दिन नियमित स्नान र नीम तेलको मालिश गर्नु पर्छ। यसले चेचकको दाग पनि मिट जान्छन्। नीम बिउको गिरी पानीमा गाढा पीस गरेर दागमा लगान पनि फायदेमंद हुन्छ। चेचक भए पछि धेरै रोगिहरूको केही बाल पनि झड जान्छन्। यसमा नीम तेल माथेमा लगान देखि बाल पुन: उम्रिनु आउछन्।

१७.४ चेचकमा भूलकर पनि नीमको अलावा कुनै दोश्रो उपचार गर्न बैद्योंले मना गरेको छ।

१८. प्लेगमा नीम

१८.१ भाइरस कीटाणुओं देखि हुने यो एक संक्रामक रोग छ। माटो, जल र वायुको प्रदूषण देखि यसको कीटाणु (पिप्सू) संक्रमित हुन्छन्, जुन पहिले चूहहरूमा लाग्छन, फेरि चूहों देखि माटो, खाद्य पदार्थ, जल एवं वायुको माध्यमले मानव शरीरमा प्रवेश गर्छन। छिटो ज्वरो, साँस लेनेमा कठिनाई, रगतको उल्टियाँ, आँतमा दुखाइ, बगल तथा गलेमा सुनिंनु अथवा गांठे पड जाना यस रोगको प्रमुख लक्षण हो। आयुर्वेदमा यसलाई ग्रन्थिक या वातलिकार ज्वर भने जान्छ। यो धेरै जोड देखि फैलइन्छ। यसको भाइरस शरीरको कोशिकाहरूको नष्ट गरेर व्यक्तिको आफ्नो चपेटमा तुरन्तले लिन्छन्।

१८.२ प्लेग फैलन बित्तिकै स्वस्थ मान्छेको नीमको पत्ते पीस गरेर नित्य पी रहनु पर्छ, यसले प्लेगको उनपर असर नही होता। प्लेगको शिकार रोगीको नीमको पंचाग (बिउ, छाल, पत्ता, फूल, गोद) कूटकर पानीमा छानकर दस-दस तोलेको मात्रा हरेक पन्द्रह मिनेटमा देनी चाहिए। तत्काल नीमको पांचों अंग न मिले त जुन पनि मिले त्यसैको दिनु पर्छ।

१८.३ शरीरको जोडोंमा नीमको पातहरूको पुल्टिस बांधन तथा आस-पास नीमको लकडी-पत्तोंको घूनी गर्न भन्दा पनि प्लेगको शमन हुन्छ।

१९. हैजामा नीम

१९.१ यो अशुद्ध/दूषित जलको उपयोगले फैलन वाला संक्रामक रोग हो। यसको अझै कुनै कारगार दबाइ इजाद भएनको छ। यसको जीवाणु पहिले आंतमा प्रतिक्रिया गर्छन। तत्काल उपाय न भए पछि देखते-देखते रोगी मरछ। ग्लूकोज या नुन चीनीको घोल तुरन्त दिए जाना लाभदायक हुन्छ। यसको फैलए पछि व्यक्तिको पानी उबालकर पीना चाहिए, मांस-मंछली वर्जित गर्नु पर्छ, खुला स्थानको मलको माटोले ढक दिन या लैट्रिनको विधिवत सफाई होती रहनी चाहिए। हैजा 'विब्रियो कैलेरा' नामक जीवाणुले संक्रमित हुन्छ। कूडे-कचडोंको सडनमा यिनीहरूका निवास अधिक हुन्छ। यस बैक्टेरिया देखि ग्रस्त व्यक्ति आफ्नो मल द्वारा हैजेको करोडों जीवाणु वातावरणमा छोडता छ, उससे जल, माटो, खाद्य पदार्थ तथा वायु संक्रमित हुन्छन्। माखाहरू पनि यसको संवाहक बन्छन्। उल्टी-दस्त, हाथ-पांवमा ऐठन बढी छिटो प्यास यसको प्रमुख लक्षण हो।

१९.२ नीमको पत्तहरूलाई पीसकर, गोला बनाएर तथा कपडेमा बांधएर माथि सनी भयो माटोको मोटा लेप चढाकर उसलाई आगोको धूमल (भभूत)मा पकाना चाहिए, जब त्यो रातो हो जाय तब थोडी-थोडी अबेरमा उन पके भएका गोलेको अर्क गुलाब सँग रोगीको दिनले दस्त, वमन एवं प्यास रूकता छ। नीम तेलको मालिश देखि शरीरको ऐंठन कम हुन्छ। हैजेमा नीम तेल पानी सँग पीने भन्दा पनि लाभ हुन्छ। नीम छालको काढा पतले दस्तमा पनि लाभकारी हुन्छ।

२०. पिलिया/जौंडिसमा नीम

२०.१ नीमको रस (मद) या छालको क्वाथ महमा मिलाएर नित्य सुबह लेने भन्दा पहेंलोयामा लाभ हुन्छ। मोथा र कियू (Costus speciosus)को जूसमा नीमको छाल मिलाएर उनको क्वाथ दिनले पनि यो रोग नष्ट हुन्छ।

२१. मधुमेह/डायबिटीजमा नीम

२१.१ हर्मोनको कमीको कारण रक्तमा शर्गराउ गर्‍यो अधिकता र बार-बार पिशाब लाग्न, अधिक प्यास, कमजोरी, खुट्टाहरूमा झुनझुनी तथा बेहोशी पनि इन्सुलिन आधारित मधुमेहको प्रमुख लक्षण हो। व्यायामको कमी तथा आहारमा प्रोटीनको अभाव भन्दा पनि मधुमेह हुन्छ, जसको आधार इन्सुलिन हैन होता। यसमा घबराहट, नसहरूमा दुखाइ, कमजोरी, थकान, शरीरको सूखना, वजन घटना, अधिक भूख, प्यास र पिशाबको लाग्न, कहिले काँही अंधापन पनि यस रोगको लक्षण हो।

२१.२ नीमको तनेको भित्री छाल तथा मेथीको चूर्णको काढा बनाएर केही दिनहरू सम्म नियमित पीने देखि मधुमेहको हरेक स्थितिमा लाभ भेटिन्छ।

२२. गठिया, बातरोग, साइटिका, जोडहरूमा दुखाइ (अर्थराइटीस)मा नीम

२२.१ यिनी रोगहरूमा नीम तेलको मालिश, नीमको पातहरू लाई पीसकर एवं गर्म गरेर जोडोंमा छापने, नीमको मद पीने, नीमको सुकेका बिउको चूर्ण हरेक तेश्रो दिन महीनाहरू भर खाने देखि एकदम लाभ भेटिन्छ। नीमको छालको पानी सँग पीस गरेर जोडोंको दुखाइ वाला स्थानमा गाढा लेप गर्न भन्दा पनि दुखाइ टाढा हुन्छ।

२३. सुनिंनु, लकवा, चोट-मोचमा नीम

२३.१ नीमको छालको अर्क २ देखि ४ तोले सम्म नित्य पीने र यसको सेवनको २ घन्टा पछि तत्काल बनी रोटी घीउ सँग खाने देखि लकवा अर्द्धांशमा लाभ हुन्छ। पक्षाघात वाला अंगहरूमा नीम तेलको मालिश गर्ने पनि सल्लाह दी जान्छ।

२३.२ चोट लाग्नको कारण आयी मोच र गिल्टियोंको सुनिंनुमा नीमको पातहरूको बफारा दिनले लाभ हुन्छ।

२४. कफ, पित्त, दमा, रक्त एवं हृदय विकार तथा पथरीमा नीम

२४.१ नीम तथा वकको छालको काढा कफमा लाभदायक हुन्छ।

२४.२ नीमको फूल, इमली तथा मह सँग खाने देखि कफ एवं पित्त दुवैको शमन हुन्छ।

२४.३ नीमको शुद्ध तेल ३० देखि ६० थोपा सम्म पानमा राखएर खाने देखि दमा देखि छुटकारा भेटिन्छ। नीमको २० ग्राम पत्तेको आधा लीटर पानीमा उबालकर जब एक कप रह जाय, केही दिन पी रहन भन्दा पनि दमा जड देखि नष्ट हुन्छ।

२४.४ नीमको मद, नीमको जडको छाल, नीमको कोमल पातहरू अथवा पंचांग (पत्ते, जड, फूल, फल एवं छाल)को काढा यिनीहरू मध्ये कुनैको पनि सेवन गर्न देखि रक्त-विकार टाढा हुन्छ। पित्तको पनि शमन हुन्छ र हृदय रोगको पनि आशंका हुन्न।

२४.५ नीमको गोंद रक्तको गति बढाने वाला, स्फूर्तिदायक पदार्थ हो। नीमको जडको छालको काढा त्रिदोषहरू - कफ, वात, पित्तको शमन गर्दछ।

२४.६ नीमको पातहरूको राख २ माशा जल सँग नियमित केही दिन सम्म खाि रहन देखि पथरी गलकर नष्ट हुन्छ।

२५. मन्दाग्नि, वायुरोग, पशु-हाजमामा नीम

२५.१ नीमको पकी निबोली अथवा नीमको फूल केही दिन नित्य खाने देखि मंदाग्निमा एकदम लाभ हुन्छ।

२५.२ नीम तेल ३० थोपा पान सँग खाने देखि वायु विकार तथा पेटको मरोड टाढा हुन्छ।

२५.३ पशु हाजमामा नीमको पातहरू गुड तथा नुन सँग कूटकर खिलाने देखि लाभ हुन्छ। यसले आंतको कीडे पनि मरछन।

२६. वमन, विरेचन तथा नशा एवं विष उतारनेमा नीम

२६.१ नीम बिउ जल सँग खिलानेमा वमन हुन्छ। यो मृदु विरेचक छ।

२६.२ धेरै वर्ष सम्म लगातार हरेक वर्ष १०-१५ दिन सम्म नीमको पातहरूको सेवन किये भएका व्यक्तिको सर्प, बिच्छू आदिको विषको असर हैन होता। नीम बिउको चूर्ण गर्म पानी सँग पीने भन्दा पनि विष उतरता छ।

२६.३ हड्डी, बिच्छू तथा मौरीको काटए पछि नीमको पातहरू लाई पीसकर छापनी चाहिए। यसलाई पीने देखि संखियाको विष पनि उतर जान्छ। नीम पत्तहरूको छिटो अर्क अफीमको विषको नाशक छ। कच्ची या पक्की निबोली गर्म पानी देखि पिलानेमा उल्टी हुन्छ, यसले विषको असर नष्ट हुन्छ।

२७. लू देखि बचावमा नीम

२७.१ नीमको पंचांग (पत्ता, जड, फूल, फल एवं छाल) तथा मिश्री एक-एक तोला पानी सँग पीसकर पीने देखि लूको प्रभाव नष्ट हुन्छ। नीमको पत्ती पीसकर नीमको रस सँग माथेमा छापने भन्दा पनि लूको असर कम हुन्छ।

२७.२ चैत्रमा दस दिन सम्म नीमको कोमल पत्ती एवं मरिच पीने वाला व्यक्तिको गर्मीमा लू हैन लगती, शरीरमा ढंठक बनी रहन्छ, कुनै फोडा-फूंसी, चर्मरोग पनि हैन होता।

२८. एड्स रोगमा नीम

२८.१ अझै केही नै वर्ष पहिले नीम देखि असाध्य रोग एड्सको भाइरस (एच.आई.वी.) प्रतिरोधी केही एनजाइम्सको खोज गरे गई छ। भविष्यमा नीम देखि बने एड्स विरोधी सुइहरू आने वाला छन्। नीम छाल भन्दा एक यस्तो रसायन तैयार गरिएको छ जुन एड्सको रोकनमा एकदम प्रभावकारी सिद्ध भएको छ।

२९. अरूचिनाश तथा शुद्धिकरणमा नीम

२९.१ नीमको कोमल पातहरू घीउमा भूनकर खाने देखि भयंकर अरूचि पनि नष्ट हुन्छ।

२९.२ पुराना देशी घीउ या तेलको शुद्ध गर्नको लागि गर्म गर्दा खेरी नीमको पातहरू डाली जान्छ।

२९.३ अधिक नीमको सेवन देखि उत्पन्न भएका विकार दूध या सेंधा नुन खाने भन्दा टाढा हुन्छन्।

२९.४ नीमको पातहरू सँग उबला जल या नीम तेल पानीमा मिलाएर फर्श धोने देखि वातावरण शुद्ध हुन्छ।

२९.५ शवदाह पछि फर्कनु या कुनै घृणित चीज देखने देखि उत्पन्न भएका चित्त विकार नीमको पत्तियाँ/टूसे चबाने भन्दा टाढा हुन्छन्।

३०. अतिसार, पेचीसमा नीम

३०.१ मेघालयको खासी र जैतिया आदिवासी नीमको पत्ती अतिसार (दस्त), पेचिस, क्षयरोग (यक्ष्मा, तपेदिक) र हृदय रोगमा व्यवहार गर्छन।

३१. कुपोषणमा

नीम भिटामिन 'ए'को एक समृद्ध स्रोत हो। भिटामिन 'ए'को कमी भन्दा पनि रतौंधीको अलावा फोडे-बिबिरा, खुजली, दाद, चमडीको खुरदुरा हो जाना या सिकुड जाना, हाथ-पाँव, कन्धं तथा जाँघहरूमा फुंसियाँ निकल आना, जुकाम, खाँसी, निमोनिया, स्वाँसको रोग, पाचन सम्बन्धी रोग आदि हुन्छन्। यिनी कुपोषण-जनित रोगहरूमा नीमको विभिन्न रूपहरूमा उपयोग गरिन्छ।

३२. कैलेस्ट्रोल नियंत्रणमा नीम

कैलेस्ट्रोल रक्तमा पाइने पहेलो रंगको एक मोमी पदार्थ हो। जब रक्तमा यो अधिक हुन्छ, तब रक्त-वाहिनी धमनिहरूको भित्र यो जमने लाग्इन्छ, थक्का बनाएर रक्त-प्रवाहको अवरुद्ध गर्दछ। कैलेस्ट्रोल दुइ तरिकाको हुन्छन्- एच.डी.एल. र एल.डी.एल.। यसमा पहिलो स्वास्थ्यको लागि राम्रो छ, दोश्रो बुरा। बुरा कैलेस्ट्रोल अधिक वसायुक्त पदार्थ (तेल, घी, डालडा), माँस, सिगरेट तथा अन्य नशीले पदार्थहरूको सेवन देखि पैदा हुन्छ। बुरा कैलेस्ट्रोलको वृद्धि देखि रक्त दूषित हुन्छ, उनको प्रवाह रुकता छ र हार्ट अटैकको दौरा पडता छ। नीम एक रक्त-शोधक औषधि हो, यो बुरे कैलेस्ट्रोलको कम या नष्ट गर्दछ। नीमको महीनाहरूमा १० दिन सम्म सेवन गरि रहन देखि हार्ट अटैकको रोग टाढा हुन सक्छ। कोयम्बटूरको एक आयुर्वेदीय अनुसंधान संस्थानमा पशुहरूमा प्रयोग गरेर देखिएको कि २०० ग्राम सम्म नीम पातहरूको प्रयोगले कैलेस्ट्रोलको मात्रा एकदम कम हुन्छ। लीवरको रोगमा पनि नीम पत्तीको सेवन लाभदायक पाउयाइयो छ।

३३. नीमको अधिक सेवन देखि नपुंसकता

३३.१ एक स्वस्थ व्यक्तिको अनावश्यक रूपले नीमको अधिक सेवन गर्नु हुँदैन, यसले नपुंसकता आउँछ। धेरै देखि साधु-संत प्रबल कामशक्तिको जीतनको लागि बारहो महिना नीमको सेवन गर्छन। प्रात:काल उषापान गर्ने स्वस्थ व्यक्तिको नीमको अधिक सेवन गर्नु हुँदैन। नीमको दातुन यसमा अपवाद छ।

वाह्य सूत्र

• प्रकृतिको अनमोल निधि - नीम : लेखक - ड. उमेश दत्त तिवारी
• नीम-मित्र फाउन्डेशन ( हिन्दी चिट्ठा )
• नीमको गुण - नीमको अनेकानेक रोगहरूको चिकित्सामा उपयोगको विशद वर्णन
• *औषधीय बिरुवाहरूको खेती (गूगल पुस्तक ; लेखक - मुकेश कुमार)
• अर्जुन
• नीम : भौतिक एवं रासायनिक संरचना (क्लाइमेट वाच)