गङ्गा नदी

नेपाली विकिपीडियाबाट, एक स्वतन्त्र विश्वकोष
(गंगा नदी बाट पठाईएको)
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख प्रमुख लेख बन्नको लागि समीक्षा निमित्त राखिएको छ । बढी जानकारीको लागि प्रमुख लेख मापदण्ड हेर्नुहोला ।
निर्देशाङ्क: २२°०५′ उत्तर ९०°५०′ पूर्व / २२.०८३° उत्तर ९०.८३३° पूर्व / 22.083; 90.833
गङ्गा
नदी
गङ्गा नदी वाराणसीमा
देशहरू  भारत,  बंगलादेश
राज्यहरू उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखण्ड, पश्चिम बङ्गाल
सहायक नदीहरू
 - वायाँ रामगङ्गा, गोमती, घाघरा, गण्डकी, बुढी गण्डक, कोशी, महानन्दा
 - दायाँ यमुना, तम्सा, सोन नदी, पुनपुन नदी, बेतवा नदी, चम्बल नदी, टोन्स नदी, केन, सिन्ध, हिन्डोन नदी, काली नदी
शहरहरू हरिद्वार, कानपुर, जाजमऊ, इलाहाबाद, वाराणसी, मिर्जापुर, गाजीपुर्, पटना, ऋषिकेश, मुंगेर, भागलपुर, बहरामपुर, कोलकाता, बिजनोर
श्रोत गंगोत्री हिमनदी, सतोपन्थ हिमनदी, खटलिङ्ग हिमनदी, तथा नन्दा देवी, त्रिसुल, केदारनाथ, नन्दा कोटीकामेत हिमालहरूबाट बगेर आएको पानी
 - स्थान उत्तराखण्ड, भारत
 - अवनति ३,८९२ मी (१२,७६९ फिट)
 - निर्देशांक ३०°५९′ उत्तर ७८°५५′ पूर्व / ३०.९८३° उत्तर ७८.९१७° पूर्व / 30.983; 78.917
मुख गङ्गा डेल्टा
 - स्थान बङ्गालको खाडी, बंगलादेश & भारत
 - अवनति ० मी (० फिट)
 - निर्देशांक २२°०५′ उत्तर ९०°५०′ पूर्व / २२.०८३° उत्तर ९०.८३३° पूर्व / 22.083; 90.833
लम्बाई २,५२५ किमी (१,५६९ मी) [१]
सिँचित क्षेत्र १,०८०,००० किमी (४१६,९९० वर्ग मिटर) [२]
निर्वहन को लागि फरक्का बाँध
 - औषत १६,६४८ मी/से (५८७,९१९ क्यु फिट/से) [३]
 - अधिक ७०,००० मी/से (२,४७२,०२७ क्यु फिट/से)
 - न्यून २,००० मी/से (७०,६२९ क्यु फिट/से)
अन्य ठाउँमा निर्वहन (औषत)
 - बंगालको खाडी ३८,१२९ मी/से (१,३४६,५१३ क्यु फिट/से) [३]
संयुक्त घाटीहरू गङ्गा (सुन्तला), ब्रह्मपुत्र (बैंगनी) र मेघना (हरियो)को मानचित्र

गङ्गा नदी वा गंगे एसियाका ठूला नदीहरू मध्येको एक तथा भारतबङ्गलादेश भएर बहने नदी हो। करीब २५२५ किलोमिटर (१५६९ माइल) लामो यो नदी हिमालयको पश्चिमी भागमा अवस्थित भारतको उत्तराखण्डबाट निस्किएर दक्षिणपूर्वतिर बहँदै भारतको उत्तरी समथर भूभाग हुँदै बङ्गलादेश प्रवेश गर्छ र अन्तमा बंगालको खाडीमा गएर समुद्रमा मिल्छ।यो नदी भारतको एउटा महत्वपूर्ण नदी तथा विश्वका सम्पूर्ण हिन्दूहरूको आस्थाको एउटा केन्द्र हो। नदीमा बहने पानी लगायत अन्य वस्तुहरूको मात्राको आधारमा यो नदी विश्वकै तेस्रो स्थानमा पर्छ।|[३]

गङ्गा नदीले भारतको उत्तराखण्डमा हिमालयबाट लिएर बंगालको खाडीको सुन्दरवनसम्मको विशाल भूभागलाई सिंचित गर्दछ। यो भारतको प्राकृतिक सम्पदा मात्र हैन, जनजनको भावनात्मक आस्थाको आधार पनि हो। २,०७१ कि.मी सम्म भारत[स्रोत नखुलेको] तथा बंगलादेशमा आफ्नो लामो यात्रा गर्दै यो सहायक नदीहरूको साथै दस लाख वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफलको अति विशाल उपजाऊ मैदानको रचना गर्छ। सामाजिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक र आर्थिक दृष्टिबाट अत्यन्त महत्त्वपूर्ण गङ्गाको यो मैदान आफ्नो घनो जनसङ्ख्याको कारण पनि जानिन्छ। १०० फिट (३१ मी)को अधिकतम गहिराइ[स्रोत नखुलेको] भएको यो नदी भारतमा पवित्र मानिन्छ तथा यसको उपासना माँ र देवीको रूपमा गरिन्छ। भारतीय पुराण र साहित्यमा आफ्नो सौंन्दर्य र महत्वका कारण पटक-पटक आदरका साथ वंदित गङ्गा नदीको प्रति विदेशी साहित्यमा पनि प्रशंसा र भावुकतापूर्ण वर्णन गरिएको छ।

यस नदीमा माछा तथा सर्पको अनेक प्रजातिहरू त पाईछन् नै मीठा पानीका दुर्लभ डल्फिन पनि पाइन्छन्। यो कृषि, पर्यटन, साहसिक खेलहरू तथा उद्योगहरूको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन्छ तथा आफ्नो तटमा बसेका सहरहरूको जलापूर्ति पनि गर्छ। यसको तटमा विकसित धार्मिक स्थल र तीर्थ भारतीय सामाजिक व्यवस्थाका विशेष अङ्ग हुन्। यसको माथि बनेका पुल, बाँध , नदी परियोजनाहरू भारतको बिजुली, पानी र कृषिसँग सम्बन्धित आवश्यकतालाई पूरा गर्छ। वैज्ञानिकहरू भन्छन् कि यो नदीको जलमा ब्याक्टिरियोफेज नामक विषाणु हुन्छन् जो जीवाणुहरू र अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीवहरूलाई जीवित रहन दिदैनन्। गङ्गाको यस असीमित शुद्धीकरण क्षमता र सामाजिक श्रद्धा रहेता पनि यसको प्रदूषण रोक्न सकिएको छैन । यसको पानीलाई सफा गर्ने विभिन्न प्रयत्न जारी छ र सफाईको अनेक परियोजनाको क्रममा नोभेम्बर, २००८मा भारत सरकारद्वारा यसलाई भारतको राष्ट्रिय नदीको रूपमा घोषणा गरिएको थियो।[४]

उद्गम[सम्पादन गर्ने]

गङ्गा नदीको मुख्य शाखा भागीरथी हो जो कुमायूँमा हिमालयको गोमुख नामको स्थानमा गंगोत्री हिमतालबाट प्रवाहित हुन्छ ।[५] गङ्गाको यस उद्गम स्थलको उचाई ३१४० मिटर छ। यहाँ गङ्गालाई समर्पित एउटा मन्दिर पनि छ। गंगोत्री तीर्थ, सहरबाट १९ किलोमिटर उत्तर तर्फको ३८९२ मिटर(१२,७७० फिट)को उचाईमा यो हिमतालको मुख छ। यो हिमताल २५ किलोमिटर लामो र ४ किलोमिटर चौडाई र लगभग ४० मिटर अग्लो छ। यसै हिमतालबाट भागीरथी एउटा सानो गुफाजस्तो मुखमा अवतरित हुन्छ । यसको जलस्रोत ५००० मिटर उचाईमा स्थित एक बेसिन छ। यस बेसिनको मूल पश्चिमी ढलानको सन्तोपन्थको शिखरमा छ। गौमुखको बाटोमा ३६०० मिटर अग्लो चिरबासा ग्राममा विशाल गोमुख हिमतालको दर्शन हुन्छ।[६] यस हिमतालमा नन्दा देवी, कामत पर्वत तथा त्रिशुल पर्वतको हिउ पग्लिएर आउँदछ। यद्यपि गङ्गाको आकार लिनको लागि अनेक साना धाराहरूको योगदान छ तर ६ ठूला र त्यसको सहायक ५ साना धाराहरूको भौगोलिक र सांस्कृतिक महत्त्व धेरै छ। अलकनन्दाको सहायक नदी धौली, विष्णु गङ्गा तथा मन्दाकिनी हो । धौली गङ्गाको अलकनन्दासँग विष्णु प्रयागमा मिलन हुन्छ। यो १३७२ मिटरको उचाईमा अवस्थित छ।त्यसै गरी २८०५ मिटर अग्लो नन्द प्रयागमा अलकनन्दाको नन्दाकिनी नदीसँग मिलन हुन्छ। यसपछि कर्ण प्रयागमा अलकनन्दाको कर्ण गङ्गा वा पिन्डर नदीसँग मिलन् हुन्छ। फेरी ऋषिकेशबाट १३९ किलोमिटर टाढा स्थित रुद्र प्रयागमा अलकनंदा मन्दाकिनी नदीसँग मिल्दछ। यस पछि भागीरथी र अलकनन्दा १५०० फिटमा अवस्थित देव प्रयागमा मिल्दछ यहाँबाट यो सम्मिलित जल-धारा गङ्गा नदीको नामबाट अगाडी प्रवाहित हुन्छ। यिनै पाँच प्रयागहरू सम्मिलित रूपबाट पञ्च प्रयागभनिन्छ।[५] यस प्रकार २०० किलोमिटरको सागुरो पहाडी बाटो तय गरेर गङ्गा नदी ऋषिकेश हुँदै पहिलो चोटी मैदानलाई स्पर्श हरिद्वारमा गर्दछ।

गङ्गाको मैदान[सम्पादन गर्ने]

हरिद्वारबाट लगभग ८०० कि.मी. मैदानी यात्रा गर्दै गढमुक्तेश्वर,सोरों, फर्रुखाबाद, कन्नौज, बिठूर, कानपुर हुदै गङ्गा इलाहाबाद (प्रयाग) पुग्छ। यहाँ यसको संगम यमुना नदीसँग हुन्छ। यो संगम स्थल हिन्दुको एक महत्त्वपूर्ण तीर्थ हो। यसलाई तीर्थराज प्रयाग भनिन्छ। यसपछी हिन्दू धर्मको प्रमुख मोक्षदायिनी नगरी काशी (वाराणसी)मा गङ्गा एक वक्र लिन्छ, जसबाट यो यहाँ उत्तरवाहिनी भनिन्छ। यहाँबाट मीरजापुर, पटना, भागलपुर हुँदै पाकुर पुग्छ। यो बीच यसमा धेरै जस्ता सहायक नदीहरू, जस्तै- सोन, गंडक, घाघरा,कोशी आदि मिसिन्छन्। भागलपुरमा राजमहलको पहाडहरूबाट यो दक्षिणवर्ती हुन्छ। पश्चिम बंगालको मुर्शिदाबाद जिल्लाको गिरिया भन्ने स्थान नजीकै गङ्गा नदी २ शाखाहरूमा विभाजित हुन्छ-भागीरथी र पद्मा। भागीरथी नदी गिरियाबाट दक्षिणको तर्फ बग्न लाग्छ। जबकि पद्मा नदी दक्षिण-पूर्व तर्फ बग्दै फरक्का बैराज (१९७४ निर्मित)बाट छान्दै बंगला देशमा प्रवेश गर्छ। यहाँबाट गङ्गाको डेल्टाई भाग शुरू हुन्छ। मुर्शिदाबाद सहर देखि हुगली सहरसम्म गङ्गाको नाम भागीरथी नदी तथा हुगली सहर देखि मुहाने सम्म गङ्गाको नाम हुगली नदी हो। गङ्गाको यो मैदान मूलत: एक भू-अभिनति गर्त छ जसको निर्माण मुख्य रूपले हिमालय पर्वतमाला निर्माण प्रक्रियाको तेस्रो चरणमा लगभग ६-४ करोड वर्ष पहिले भएको थियो। त्यहाँबाट यसलाई हिमालय र प्रायद्वीपबाट निस्किने नदीहरू आफ्नो साथ ल्याएका अवसादहरू बाट पाट हुदैछन्। यिनी मैदानहरूमा जलोढको औसत गहिराई १००० देखि २००० मीटर छ। यस मैदानमा नदीको प्रौढावस्थामा बन्नेवाला अपरदनी र निक्षेपण स्थलाकॄतिहरू, जस्तै- बालू-रोधका, विसर्प, गोखुर ताल र गुंफित नदीहरू पाइन्छन्।

गङ्गाको यस घाटीमा एक यस्तो सभ्यताको उद्भव र विकास भयो जसको प्राचीन इतिहास अत्यन्त गौरवमयी र वैभवशाली छ।

सुंदरवन डेल्टा[सम्पादन गर्ने]

सुंदरवन-विश्वको सबैभन्दा ठूलो डेल्टा-गङ्गाको मुहाना-बंगालको खाडी मा

हुगली नदी कोलकाता, हावडा हुदै सुंदरवनको भारतीय भागमा सागरबाट संगम गर्छ। पद्मामा ब्रह्मपुत्रबाट निस्कने शाखा नदी जमुना नदी एवं मेघना नदी मिल्छ। अंततः यो ३५० कि.मी. चौडा सुंदरवन डेल्टामा गएर बंगालको खाडीमा सागर-संगम गर्छ। यो डेल्टा गङ्गा एवं उसको सहायक नदीहरूले ल्याएको नवीन जलोढ देखि १,००० वर्षहरूमा निर्मित समतल एवं निम्न मैदान हो। यहाँ गङ्गा र बंगालको खाडीको संगममा एक प्रसिद्ध हिन्दू तीर्थ छ जसलाई गङ्गा-सागर-संगम भन्छन्।[७] विश्वको सबै भन्दा ठूलो डेल्टा (सुंदरवन) धेरै जसो प्रसिद्ध वनस्पतिहरू र प्रसिद्ध बंगाल टाईगरको निवास स्थान हो।[७] यो डेल्टा अलि अलि गर्दै सागरको तर्फ बढि रहेको छ। केही समय पहिले कोलकाता सागर तटमा स्थित थियो र सागरको विस्तार राजमहल तथा सिलहट तक थियो, परन्तु अब यो तटबाट १५-२० मील (२४-३२ किलोमीटर) दूर स्थित लगभग १,८०,००० वर्ग किलोमीटरको क्षेत्रमा फैलिएको छ। जब डेल्टाको सागरको तर्फ निरन्तर विस्तार हुन्छ उसलाई प्रगतिशील डेल्टा भन्दछन्।[८] सुंदरवन डेल्टामा भूमिको ढाल अत्यन्त कम भएको कारण यहाँ गङ्गा अत्यन्त कम गतिले बग्छ र आफ्नो साथ ल्याएको माटोलाई मुहानेमा थुपारी दिन्छ जसबाट डेल्टाको आकार बढ्दै जान्छ र नदीक कईयौँ धारा एवं उपधाराहरू बन्छन्। यस प्रकार बनेको गङ्गाका प्रमुख शाखा नदीहरू जालंगी नदी, इच्छामती नदी, भैरव नदी, विद्याधरी नदीकालिन्दी नदी छन्। नदीहरूको वक्र गतिले बग्नाको कारण दक्षिणी भागमा कईयौँ धनुषाकार तालहरू बनेका छन्।

सहायक नदीहरू[सम्पादन गर्ने]

देवप्रयागमा भागीरथी(बायाँ) र अलकनंदा(दायाँ) मिलेर गङ्गाको निर्माण गर्दै

गङ्गामा उत्तर तिरबाट आएर मिलन वाला प्रमुख सहायक नदीहरू यमुना, रामगङ्गा, कर्णाली (घाघरा), राप्ती, गंडक, कोसी र काक्षी हो तथा दक्षिणको पठारबाट आएर यसमा मिलन वाला प्रमुख नदीहरू चंबल, सोन, बेतवा, केन, दक्षिणी टोस आदि हुन। यमुना गङ्गाको सबै भन्दा प्रमुख सहायक नदी हो जुन हिमालयको बन्दरपूँछ चोटीको आधारमा यमुनोत्री हिमखण्डबाट निस्कदछ।[९][१०] हिमालयको माथि भागमा यसमा टोंस[११] तथा त्यस पछि लघु हिमालयमा आए पछि यसमा गिरि र आसन नदीहरू मिलछ। चम्बल, बेतवा, शारदा र केन यमुनाको सहायक नदीहरू हुन। चम्बल इटावाको नजीकै तथा बेतवा हमीरपुरको नजीकै यमुनामा मिलछ। यमुना इलाहाबादको नजीक बाया तर्फबाट गङ्गा नदीमा गएर मिल्दछ। रामगङ्गा मुख्य हिमालयको दक्षिणी भाग नैनीतालको नजीकबाट निस्केर बिजनौर जिल्ला बाट बग्दै कन्नौजको नजीकै गङ्गामा मिल्दछ। कर्णाली नदी मप्सातुंग नामक हिमनदबाट निस्केर अयोध्या, फैजाबाद हुदै बलिया जिल्लाको सीमानाको नजीकै गङ्गामा मिल्दछ। यस नदीको पर्वतीय भागमा कर्णाली तथा मैदानी भागमा घाघरा भनिन्छ। गंडक हिमालयबाट निस्किएर नेपालमा शालीग्राम नामले बग्दै मैदानी भागमा नारायणी नदीको नाम पाउछ। यो काली गंडक र त्रिशूल नदीहरूको पानी लिएर प्रवाहित हुदै सोनपुरको नजीकै गङ्गामा मिल्दछ। कोसीको मुख्यधारा अरुण हो जुन गोसाई धामको उत्तरबाट निस्कदछ। ब्रह्मपुत्रको बेसिनको दक्षिणबाट सर्पाकार रूपमा अरुण नदी बग्दछ जहाँ यारू नामक नदी यसले मिसिन्छ। यसपछि सगरमाथाको कंचनजंघा शिखरहरूको बीचबाट बग्दै यो दक्षिण तिर ९० किलोमीटर बग्दछ छ जहाँ पश्चिमबाट सूनकोसी तथा पूर्वबाट तमर कोसी नामका नदीहरू यसमा मिसिन्छन्। यसपछि कोसी नदीको नामले यो शिवालिकको पार गदै मैदानमा उतिर्न्छ तथा बिहार राज्यमा बग्दै गङ्गामा मिसिन्छ। अमरकंटक पहाडीबाट निस्किएर सोन नदी पटनाको नजीकै गङ्गामा मिसिन्छ। मध्य-प्रदेशको मऊको नजीक जनायाब पर्वतबाट निस्किएर चम्बल नदी इटावा बाट ३८ किलोमीटरको दूरीमा यमुना नदीमा मिसिन्छ। बेतवा नदी मध्य प्रदेशमा भोपाल बाट निस्किएर उत्तर हमीरपुरको नजीक यमुनामा मिसिन्छ। भागीरथी नदीको दाहिने किनाराबाट मिसिने अनेक नदीहरूमा बाँसलई, द्वारका, मयूराक्षी, रूपनारायण, कंसावती र रसूलपुर प्रमुख हुन। जलांगी र माथा भाँगा वा चूनीं बायाँ किनाराबाट मिसिन्छन् जुन अतीत कालमा गङ्गा या पद्माको शाखा नदीहरू थिए। तर यो वर्तमान समयमा गङ्गाबाट पृथक भएर वर्षाकालीन नदीहरू बनेको छ।

जीव-जन्तु[सम्पादन गर्ने]

गङ्गा नदीमा पाएने घडियाल गोहि
गङ्गा नदीमा पाइने डालफिन

ऐतिहासिक तथ्यहरूलाई हेर्दा यो ज्ञात हुन्छ कि १६औं तथा १७औं शताब्दी सम्म गङ्गा-यमुना प्रदेश घना वनबाट ढाकिएको थियो। यिनै वनहरूमा जङ्गली हात्ती, भैंसि, गेंडा, सिंह, बाघ तथा गवलको शिकार हुन्थ्यो। गङ्गाको तटवर्ती क्षेत्र आफ्नो शान्त तथा अनुकूल पर्यावरणको कारण रङ्गी-बिरङ्गी पंक्षिहरूको संसार बनाएको छ । यसमा माछाहरूको १४० प्रजातिहरू, ३५ सरीसृप तथा यसको तटमा ४२ स्तनधारी प्रजातिहरू पाइन्छ। यहाँको उत्कृष्ट पारिस्थितिकी संरचनामा धेरै प्रजातिको वन्य जीवहरू जस्तै नीलगाई, सांभर, खरायो, नेवला, चिंकारासँग सरीसृप-वर्गको जीव-जन्तुहरूलाई पनि आश्रय प्राप्त भएको छ। यस इलाकामा यस्तो धेरै जीव-जन्तुहरूको प्रजातिहरू छन जुन दुर्लभ भएको कारण संरक्षित घोषित गरिसकिएको छ। गङ्गाको पर्वतीय किनारमा लंगुर, रातो बाँदर, भालु, चितुवा, हिउँ चितुवा, हरिण, सांभर, कस्तूरी मृग, सेरो, बरड मृग, साही, तहर आदि निक्कै सङ्ख्यामा पाइन्छन्। विभिन्न रङ्गको पुतलीहरू तथा किराहरू पनि यहाँ पाइन्छन्।[१२] बढदो जनसङ्ख्याको दबावमा बिस्तारै-बिस्तारै वनहरूको लोप हुन लागेको र गङ्गाको घाटीमा सर्वत्र कृषि हुन्छ तर पनि गङ्गाको मैदानी भागमा हरिण, जंगली सुँगुर, जंगली बिरालोहरू, गिद्ध, स्यालको अनेक प्रजातिहरू ठूलो संख्यामा पाइन्छन्। डल्फिनको दुई प्रजातिहरू गङ्गामा पाइन्छ जसलाई गङ्गा डालफिनइरावदी डालफिनको नामले जानिन्छ। यस वाहेक गङ्गामा पाईने शार्कको कारणबाट पनि गङ्गाको प्रसिद्ध छ जसमा बग्दै गरेको पानीमा पाईने शार्कको कारण विश्वका वैज्ञानिकहरूको ठूलो रुचि छ। यस नदी र बंगालको खाडीको मिलन स्थलमा बन्ने संगमलाई सुन्दरवनको नामले जानिन्छ जुन विश्वको धेरै जसो प्रसिद्ध वनस्पतिहरू अझ प्रसिद्ध बंगाल टाईगरको गृहक्षेत्र हो।

आर्थिक महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

गङ्गामा रैफ्टिंगपनि हुन्छ।

गङ्गा आफ्नो उपत्यकाहरूमा भारतबंगलादेशको कृषि आधारित अर्थमा भारी सहयोग गर्दछन्, यो आफ्नो सहायक नदीहरू सहित धेरै ठूलो क्षेत्रको लागि सिंचाईको बारहमासे श्रोत पनि हो। यि क्षेत्रहरूमा उमार्ने प्रधान उपजमा मुख्यतः धान, गहु, दाल, तिलहन एवं आलू छन्। जुन भारतको कृषि आजको महत्त्वपूर्ण श्रोत हों। गङ्गाको तटीय क्षेत्रहरूमा दलदल एवं पोखरिहरूको कारण यहाँ लेग्यूम, खुर्सानि, तोरी, तिल, गहु र जूटको राम्रो खेति हुन्छ। नदीमा मत्स्य उद्योग पनि धेरै मात्रामा चल्दछ। गङ्गा नदी प्रणाली भारतको सबै भन्दा ठूलो नदी प्रणाली हो। यसमा लगभग ३७५ मत्स्य प्रजातिहरू उपलब्ध छन्। वैज्ञानिकों द्वारा उत्तर प्रदेश तथा बिहारमा १११ मत्स्य प्रजातिहरूको उपलब्धता बताएको छ।[१३] फरक्का बांध बनेपछी गङ्गा नदीमा हिल्सा मछाको बीजोत्पादनमा सहायता भएको छ। [१४] गङ्गाको महत्त्व पर्यटनमा आधारित आयको कारण पनि हो। यसको तटमा ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण तथा प्राकृतिक सौंदर्यबाट भरपूर धेरै पर्यटन स्थल छन जुन राष्ट्रिय आयको महत्त्वपूर्ण श्रोत हों। गङ्गा नदीमा रैफ्टिंगको शिविरहरूको आयोजन गरिन्छ। जुन साहसिक खेलहरू र पर्यावरणद्वारा भारतको आर्थिक सहयोगमा सहयोग गर्छन। गङ्गा तटको तीन ठूलो सहर हरिद्वार, इलाहाबाद एवं वाराणसी जुन तीर्थ स्थलहरूमा विशेष स्थान राखछन। यस कारण यहाँ श्रद्धालुहरूको ठूलो संख्या निरंतर भइरहन्छ र धार्मिक पर्यटनमा महत्त्वपूर्ण योगदान गर्छ। गर्मीको मौसममा जब पहाडहरू देखि बरफ पग्लिन्छ, तब नदीमा पानीको मात्रा तथा बहाव राम्रो हुन्छ, यस समय उत्तराखंडमा ऋषिकेश - बद्रीनाथ मार्गमा कौडियाला देखि ऋषिकेशको बिच रैफ्टिंग, क्याकिंग तथा कैनोइंगको शिविरहरूको आयोजन गरिन्छ, जुन साहसिक खोलहरूको शौकीन र पर्यटकहरूलाई विशेष रूपले आकर्षित गरेर भारतको आर्थिक सहयोगमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाइन्छ।[१५]

बाँध एवं नदी परियोजनाहरू[सम्पादन गर्ने]

गङ्गा नदीमा निर्मित धेरै बाँध भारतीय जन-जीवन तथा अर्थ व्यवस्थाको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हों। यिनीहरूमा प्रमुख हो फरक्का बाँध, टिहरी बाँध, तथा भीमगोडा बाँध। फरक्का बांध (बैराज) भारतको पश्चिम बंगाल प्रान्तमा स्थित गङ्गा नदीमा बनाइएको छ। यस बाँधको निर्माण कोलकाता बंदरगाहको गाद (सिल्ट) देखि मुक्त गराउनको लागि भएको थियो जुन कि १९५० देखि १९६० सम्म यस बंदरगाहको प्रमुख समस्या थियो। कोलकाता हुगली नदीमा स्थित एक प्रमुख बंदरगाह हो। ग्रीष्म ऋतुमा हुगली नदीको बहावलाई निरंतर कायम राख्नको लागि गङ्गा नदीको जलको एक ठूलो भागलाई फरक्का बाँधद्वारा हुगली नदीमा मोडिइएको छ। गङ्गामा निर्मित दोस्रो प्रमुख बाँध टिहरी बाँध टिहरी विकास परियोजनाको एक प्राथमिक बाँध हो जुन उत्तराखंड प्रान्तको टिहरी जिल्लामा स्थित छ। यो बाँध गङ्गा नदीको प्रमुख सहयोगी नदी भागीरथीमा बनाइएको छ। टिहरी बाँधको ऊँचाई २६१ मीटर छ जसले यसलाई विश्वको पाचौं सबै भन्दा ऊँचा बाँध बनाउदछ छ। यस बाँधबाट २४०० मेगावाट विद्युत उत्पादन, २७०,००० हेक्टर क्षेत्रको सिंचाई र प्रतिदिन १०२.२० करोड लीटर पेयजल दिल्ली, उत्तर-प्रदेश एवं उत्तरांचलको उपलब्ध गराउन प्रस्तावित छ। तेस्रो प्रमुख बाँध भीमगोडा बाँध हरिद्वारमा स्थित छ जसलाई सन १८४०मा अङ्ग्रेजहरूले गङ्गा नदीको पानीलाई विभाजित गरेर माथि गङ्गा नहरमा मोडनेको लागि बनाइएको थियो। यो नहर हरिद्वारको भीमगोडा नामक स्‍थान देखि गङ्गा नदीको दाहिने तटबाट निक्लदछ। प्रारम्‍भमा यस नहरमा जल पूर्ति गङ्गा नदीमा एक अस्‍थायी बाध बनाएर गरिन्थ्यो। वर्षाकाल प्रारम्‍भ हुदा नै अस्‍थायी बाध फुट्ने गर्दथ्यो तथा मनसुन अवधिमा नहरमा पानी सञ्चालन गरिन्थ्यो। यस प्रकार यस नहरबाट केवल रबीको खेतिहरूलाई नै सिंचाई हुन सक्थ्यो। अस्‍थायी बंध निर्माण स्‍थलको डाउनस्‍ट्रीममा वर्ष १९७८-१९८४को अवधिमा भीमगोडा बैराज निर्माण गरियो। यो बनेपछि माथि गङ्गा नहर प्रणालीबाट खरीफ खेतिमा पनि पानी दिन थालियो।[१६]

प्रदूषण एवं पर्यावरण[सम्पादन गर्ने]

गोमुखमा शुद्ध गङ्गा नदी

गङ्गा नदी विश्व भरमा आफ्नो शुद्धीकरण क्षमताको कारण जानिन्छ। लामो समय देखि प्रचलित यसको शुद्धीकरणको मान्यतामा वैज्ञानिक आधार पनि छ। वैज्ञानिक मानछन कि यस नदीको जलमा बैक्टीरियोफेज नामक विषाणु हुन्छन्, जुन जीवाणुहरू तथा अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीवहरूको जीवित रहन दिदैनन। नदीको जलमा प्राणवायु (औक्सीजन)को मात्रा कायम राख्ने असाधारण क्षमता छ। तर यसको कारण अझै सम्म अज्ञात छ। एक राष्ट्रिय सार्वजनिक रेडियो कार्यक्रमको अनुसार यस कारण हैजापेचिश जस्तो रोगहरू हुने खतरा धेरै नै कम हुन्छ, जसबाट महामारिहरू हुने संभावना ठूलो स्तरमा टर्दछ।[१७] तर गङ्गाको किनारमा घना रूपमा बसेका औद्धोगिक नगरहरूको ढलको फोहोर सीधा गङ्गा नदीमा मिलनबाट हुने गङ्गाको प्रदूषण पछिल्लो धेरै बर्षदेखि भारत सरकार र जनताको चिन्ताको विषय बनेको छ। औद्धोगिक फोहर साथ-साथ प्लास्टिक फोहरको बहुल्यताले गङ्गा जललाई पनि धेरै प्रदूषित गरेको छ। वैज्ञानिक जांच अनुसार गङ्गाको बायोलाजिकल औक्सीजन स्तर ३ डिग्री (सामान्य) देखि बढेर ६ डिग्री भैसकेको छ। गङ्गामा २ करोड ९० लाख लीटर प्रदूषित फोहोर प्रतिदिन थुप्रिदै छ। विश्व बैंक प्रतिवेदनको अनुसार उत्तर-प्रदेशको १२ प्रतिशत रोगहरूको कारण प्रदूषित गङ्गा जल हो। यो घोर चिन्तनीय छ कि गङ्गा-जल न स्नानको लागि योग्य रह्यो, न पिउनको लागि योग्य रह्यो र न त सिंचाईको योग्य। गङ्गाको पराभवको अर्थ हुनेछ, हाम्रो समूचा सभ्यताको अन्त।[१८] गङ्गामा बढते प्रदूषणमा नियन्त्रण पानको लागि घडियालोंको मदद ली जा रही छ।[१९] सहरको फोहोरलाई सफा गर्नको लागि संयन्त्रहरू लगाईदै छ र उद्योगको फोहोरलाई यसमा खसाल्नबाट रोक्नको लागि कानून बनेका छन्। त्यहि क्रममा गङ्गाको राष्ट्रिय धरोहर पनि घोषित गरीएको छ र गङ्गा एक्शन प्लान तथा राष्ट्रिय नदी संरक्षण योजना लागू गरीएको छ। जबकी यसको सफलतामा प्रश्नचिह्न पनि लगाईदै छ।[२०] जनता पनि यस विषयमा जागृत भएका छन्। यससँग नै धार्मिक भावनाहरू आहत नहोस यसको पनि प्रयत्न गरीदैछ।[२१] यति धेरै काम भएको बावजूद गङ्गाको अस्तित्वमा संकटको बादल छाएको छ।संयुक्त राष्ट्र २००७को एक प्रतिवेदन अनुसार हिमालयमा स्थित गङ्गामा जल पूर्ति गर्ने हिमनदीहरू २०३० सम्ममा समाप्त हुने संभावना छ। यसपछि नदीको बहाव मानसूनमा आश्रित भएर मौसमी मात्रै रहन्छ। [२२]

धार्मिक महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

वाराणसी घाटमा गङ्गाको आरती गरीदै

भारतको अनेक धार्मिक अवधारणाहरूमा गङ्गा नदीलाई देवीको रूपमा निरूपित गरिएको छ। धेरै पवित्र तीर्थस्थल गङ्गा नदीको किनारामा रहेको छ जसमा वाराणसीहरिद्वार सबै भन्दा प्रमुख छन्। गङ्गा नदीलाई भारतको पवित्र नदीहरूमा सबै भन्दा पवित्र मानिन्छ एवं यो मान्यता छ कि गङ्गामा स्नान गर्दा खेरी मनुष्यको सारा पापहरू नाश हुन्छ। मरन पछि मान्छे गङ्गामा आफ्नो अस्तु विसर्जित गर्न मोक्ष प्राप्तिको लागि आवश्यक सम्झनछन, यहाँ सम्म कि केही मान्छे गङ्गाको किनारा नै प्राण विसर्जन वा अन्तिम संस्कारको इच्छा पनि राखछन। यसको घाटहरूमा मान्छे पूजा अर्चना गर्छन र ध्यान गर्दछन। गङ्गाजललाई पवित्र सम्झिन्छन् तथा समस्त संस्कारहरूमा त्यसको हुनु आवश्यक हुन्छ। पञ्चामृतमा पनि गङ्गाजललाई एक अमृत मानिएको छ। अनेक पर्व र उत्सवहरूको गङ्गासँग सीधा सम्बन्ध छ। उदाहरणको लागि मकर संक्रांति, कुंभगङ्गा दसहराको समय गङ्गामा नुहाउनु वा केवल दर्शन नै गर्नु धेरै महत्त्वपूर्ण सम्झिन्छन्। यसको किनारामा अनेक प्रसिद्ध मेलहरूको आयोजन गरिन्छ र अनेक प्रसिद्ध मन्दिर गङ्गाको तटमा नै बनेको छन्। महाभारतको अनुसार मात्र प्रयागमा माघ महिनामा गङ्गा-यमुनाको संगममा तीन करोड दस हजार तीर्थहरूको संगम हुन्छ। यो तीर्थ स्थल सम्पूर्ण भारतमा सांस्कृतिक एकता स्थापित गर्छन।[२३] गङ्गालाई लक्ष्य गरेर अनेक भक्ति ग्रन्थ लेखिएका छन्। जसमा श्रीगङ्गासहस्रनामस्तोत्रम्[२४] र आरती[२५] सबै भन्दा लोकप्रिय छन्। धेरै मानिसहरू आफ्नो दैनिक जीवनमा श्रद्धासँग यिनीहरूका प्रयोग गर्छन। गंगोत्री तथा अन्य स्थानहरूमा गङ्गाको मन्दिर र मूर्तिहरू पनि स्थापित छ जसको दर्शन गरेर श्रद्धालु स्वयंलाई कृतार्थ सम्झन्छन्। उत्तराखंडको पञ्च प्रयाग तथा प्रयागराज जुन इलाहावादमा अवस्थित छ गङ्गाको ति प्रसिद्ध संगम स्थल हों जहाँ त्यो अन्य नदीहरू सँग मिलछ। यो सबै संगम धार्मिक दृष्टिले पूज्य मानिएका छन्।

पौराणिक प्रसँग[सम्पादन गर्ने]

गङ्गा अझ शान्तनु- राजा रवि वर्माको कलाकृति

गङ्गा नदीसँग धेरै पौराणिक कथाहरू जोडीएका छन्। मिथकहरू अनुसार ब्रह्माले विष्णुको खुट्टाको पसीनाको बूँदबाट गङ्गाको निर्माण गरे। त्रिमूर्तिको दुई सदस्यहरूको स्पर्शको कारण यो पवित्र सम्झि्यो। एक अन्य कथा अनुसार राजा सगरले जादुको रूपबाट साठ हजार पुत्रहरू प्राप्त गरे।[२६] एक दिन राजा सगरले देवलोकमा विजय प्राप्त गर्नको लागि एक यज्ञ गरे। यज्ञको लागि घोडा आवश्यक थियो जुन ईर्ष्यालु इंद्रले चोरेका थिए। सगरले आफ्नो सबै पुत्रहरूलाई घोडाको खोजीमा पठाए अन्तमा उनले घोडा पाताल लोकमा पाए जुन एक ऋषिको नजीक बाधिएको थियो। सगरको पुत्रहरूले यो सोच गरे कि ऋषि नै घोडालाई गाईब भएको कारण हो र उनीहरूले ऋषिलाई अपमान गरे। तपस्यामा लीन ऋषिले हजारों वर्ष पछि आफ्नो आँखें खोली र उनको क्रोधबाट सगरको सबै साठ हजार पुत्र जलेर त्यही भस्म भयो।[२७] सगरको पुत्रहरूको आत्माहरू भूत बनेर घुम्न लागे किन भनें उनीहरूको अन्तिम संस्कार भएको थिएन। सगरको पुत्र अंशुमानले आत्माको मुक्तिको असफल प्रयास गरे र त्यस पछि अंशुमानको पुत्र दिलीपले पनि। भगीरथ राजा दिलीपको दोस्रो पत्नीको पुत्र थिए। उनले आफ्नो पूर्कारणरुको अन्तिम संस्कार गरे। उनले गङ्गालाई पृथ्वीमा ल्याउने प्रण गरे जसबाट उनको अन्तिम संस्कार गरेर, राखलाई गङ्गाजलमा प्रवाहित गर्न सकियोस र भटकिएको आत्माहरू स्वर्गमा जान सकोस। भगीरथले ब्रह्माको घोर तपस्या गरे ताकि गङ्गालाई पृथ्वीमा ल्याउन सकियोस। ब्रह्मा प्रसन्न भए र गङ्गाको पृथ्वीमा पठानको लागि तयार भए र गङ्गाको पृथ्वीमा र उसपछि पातालमा जाने आदेश दिए ताकि सगरको पुत्रहरूको आत्माहरूलाई मुक्ति सम्भव हुन सकोस। तब गङ्गाले भनिन कि म यति ऊँचाई देखि जब पृथ्वीमा झर्दछु, तव पृथ्वीले यति वेग कसरि सहन्छ? तब भगीरथले भगवान शिवलाई निवेदन गरे, र उनले आफ्नो खुला जटाहरूमा गङ्गाको वेगलाई रोकएर, एक लट खोली दिए, जसबाट गङ्गाको अविरल धारा पृथ्वीमा प्रवाहित भए। त्यो धारा भगीरथको पछी-पछी गङ्गा सागर संगम सम्म गयो, जहाँ सगर-पुत्रहरूको उद्धार भयो। शिवको स्पर्शबाट गङ्गा पनि पवित्र भयो र पृथ्वी वासीहरूको लागि धेरै नै श्रद्धाको केन्द्र बन्यों। पुराणहरूको अनुसार स्वर्गमा गङ्गालाई मन्दाकिनी र पातालमा भागीरथी भन्छन्ं। त्यहि प्रकार एक पौराणिक कथा राजा शांतनु र गङ्गाको विवाह तथा उनको सात पुत्रहरूको जन्मको छ।

साहित्यिक उल्लेख[सम्पादन गर्ने]

गङ्गा अवतरण एक लोकचित्र

भारतको राष्ट्र-नदी गङ्गा जल नै हैन, तर भारत अझ हिन्दी साहित्यको मानवीय चेतनाको पनि प्रवाहित गर्छ।[२८] ऋग्वेद, महाभारत, रामायण एवं अनेक पुराणहरूमा गङ्गाको पुण्य सलिला, पाप-नासिनी, मोक्ष प्रदायिनी, सरित्श्रेष्ठा र महानदी हो । संस्कृत कवि जगन्नाथ रायले गङ्गाको स्तुतिमा 'श्रीगङ्गालहरी' नामक काव्यको रचना गरेका थिए । हिन्दीको आदि महाकाव्य पृथ्वीराज रासो[क] तथा वीसलदेव रास[ख] (नरपति नाल्ह)मा गङ्गाको उल्लेख छ। आदिकालको सर्वाधिक लोक विश्रुत ग्रन्थ जगनिक रचित आल्हखण्ड[ग]मा गङ्गा, यमुनासरस्वतीको उल्लेख छ। कविले प्रयागराजको यस त्रिवेणीको पापनाशकको वर्णन गरेको छ। शृङ्गारी कवि विद्यापति[घ], कबीर वाणी र जायसीको पद्मावतमा पनि गङ्गाको उल्लेख छ, तर सुरदास[ङ], र तुलसीदासले भक्ति भावनाले गङ्गा-माहात्म्यको वर्णन विस्तार देखि गरेको छ। गोस्वामी तुलसीदासले कवितावलीको उत्तरकाण्डमा ‘श्री गङ्गा माहात्म्य’को वर्णन तीन छन्दहरूमा गरेका छन् - यिनी छन्दहरूमा कविले गङ्गा दर्शन, गङ्गा स्नान, गङ्गा जल सेवन, गङ्गा तटमा बस्ने वालाको महत्त्वको वर्णित गरेका छन् ।[च] रीतिकालमा सेनापतिपद्माकरको गङ्गा वर्णन श्लाघनीय छ। पद्माकरले गङ्गाको महिमा र कीर्तिको वर्णन गर्नको लागि गङ्गालहरी[२९] नामक ग्रन्थको रचना भएको छ। सेनापति[छ] कवित्त रत्नाकरमा गङ्गा माहात्म्यको वर्णन गर्दै भन्छन्ं कि पापको नाउको नष्ट गर्नको लागि गङ्गाको पुण्यधारा तरवार सी सुशोभित छ। रसखान, रहीम[ज] आदिले पनि गङ्गा प्रभावको सुन्दर वर्णन गरेको छ। आधुनिक कालको कवियहरूमा जगन्नाथदास रत्नाकरको ग्रन्थ गङ्गावतरणमा कपिल मुनि द्वारा शापित सागरको साठ हजार पुत्रहरूको उद्धारको लागि भगीरथको 'भगीरथ-तपस्या' देखि गङ्गाको भूमिमा अवतरित भएको कथा छ।राजा भगीरथ राजा हरिश्चन्द्रको ४९ओ पौस्ता र् राजा रामचन्द्र का ५२ओ पौस्ता थैए। सम्पूर्ण ग्रन्थ तेरह सर्गहरूमा विभक्त र रोला छन्दमा निबद्ध छ। अन्य कवियहरूमा भारतेन्दु हरिश्चन्द्र, सुमित्रानन्दन पन्तश्रीधर पाठक आदिले पनि यत्र-तत्र गङ्गाको वर्णन गरेको छ।[२३] छायावादी कवियहरूको प्रकृति वर्णन हिन्दी साहित्यमा उल्लेखनीय छ। सुमित्रानन्दन पन्तले ‘नौका विहार’[३०]मा ग्रीष्म कालीन तापस बाला गङ्गाको जुन चित्र कोरेका छन्, त्यो अति रमणीय छ। उनले गङ्गा[३१] नामक कविता पनि लेखेका छन् । गङ्गा नदीको धेरै प्रतीकात्मक अर्थहरूको वर्णन जवाहर लाल नेहरूले आफ्नो पुस्तक भारत एक खोज (डिस्कवरी अफ इन्डिया)मा गरेका छन् ।[झ] गङ्गाको पौराणिक कथाहरूलाई महेन्द्र मित्तलले आफ्नो कृति मा गङ्गामा सङ्ग्रह गरेका छन् ।[३२]

चित्र दीर्घा[सम्पादन गर्ने]


टिप्पणी[सम्पादन गर्ने]

क.    ^  इंदो किं अंदोलिया अमी ए चक्कीवं गङ्गा सिरे। .................एतने चरित्र ते गंग तीरे।
ख.    ^  कइ रे हिमालइ माहिं गिलउं। कइ तउ झंफघडं गंग-दुवारि।..................बहिन दिवाऊँ राइ की। थारा ब्याह कराबुं गंग नइ पारि।
ग.    ^ प्रागराज सो तीरथ ध्यावौं। जहँ पर गंग मातु लहराय।। / एक ओर देखि जमुना आई। दोनों मिलीं भुजा फैलाय।। / सरस्वती नीचे देखि निकली। तिरबेनी सो तीर्थ कहाय।।
घ.    ^ कज्जल रूप तुअ काली कहिअए, उज्जल रूप तुअ बानी। / रविमंडल परचण्डा कहिअए, गङ्गा कहिअए पानी।।
ङ.    ^ सुकदेव कह्यो सुनौ नरनाह। गङ्गा ज्यौं आई जगमाँह।। / कहौं सो कथा सुनौ चितलाई। सुनै सो भवतरि हरि पुर जाइ।।
च.    ^ देवनदी कहँ जो जन जान किए मनसा कहुँ कोटि उधारे। / देखि चले झगरैं सुरनारि, सुरेस बनाइ विमान सवाँरे।
          पूजाको साजु विरंचि रचैं तुलसी जे महातम जानि तिहारे। / ओक की लोक परी हरि लोक विलोकत गंग तरंग तिहारे।।(कवितावली-उत्तरकाण्ड १४५)
          ब्रह्म जो व्यापक वेद कहैं, गमनाहिं गिरा गुन-ग्यान-गुनी को। / जो करता, भरता, हरता, सुर साहेबु, साहेबु दीन दुखी को।
          सोइ भयो द्रव रूप सही, जो है नाथ विरंचि महेस मुनी को। / मानि प्रतीति सदा तुलसी, जगु काहे न सेवत देव धुनी को।।(कवितावली-उत्तरकाण्ड १४६)
          बारि तिहारो निहारि मुरारि भएँ परसें पद पापु लहौंगो। / ईस ह्वै सीस धरौं पै डरौं, प्रभु की समताँ बडे दोष दहौंगो।
          बरु बारहिं बार सरीर धरौं, रघुबीरको ह्वै तव तीर रहौंगो। / भागीरथी बिनवौं कर जोरि, बहोरि न खोरि लगै सो कहौंगो।।(कवितावली-उत्तरकाण्ड १४७)[३३]
छ.    ^ पावन अधिक सब तीरथ तैं जाकी धार, जहाँ मरि पापी होत सुरपुर पति है। / देखत नैं जाकौ भलो घाट पहचानियत, एक रूप बानी जाके पानी की रहति है।
          बडी रज राखै जाकौं महाधीर तरसत, सेनापति ठौर-ठौर नीकीयै बहति है। / पाप पतवारि के कतल करिबेको गङ्गा, पुण्य की असील तरवारि सी लसति है।।--सेनापति
ज.    ^ अच्युत चरण तरंगिणी, शिव सिर मालति माल। हरि न बनायो सुरसरी, कीजौ इंदव भाल।।--रहीम
झ.    ^ "गङ्गा नदीको सम्बन्धमा नेहरू" -जवाहरलाल नेहरू

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Jain, Sharad K.; Agarwal, Pushpendra K.; Singh, Vijay P. (2007). Hydrology and water resources of India. Springer. p. 341. ISBN 978-1-4020-5179-1 . http://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341. अन्तिम पहुँच मिति: 26 April 2011. 
  2. Suvedī, Sūryaprasāda (2005). International watercourses law for the 21st century: the case of the river Ganges basin. Ashgate Publishing, Ltd.. p. 61. ISBN 978-0-7546-4527-6 . http://books.google.com/books?id=Vn4OSPZXo3QC&pg=PA61. अन्तिम पहुँच मिति: 24 April 2011. 
  3. ३.० ३.१ ३.२ Kumar, Rakesh; Singh, R.D.; Sharma, K.D. (10 September 2005). "Water Resources of India" (PDF). Current Science (Bangalore: Current Science Association) 89 (5): 794–811. Retrieved 13 October 2013.  उद्दरण त्रुटी: Invalid <ref> tag; name "Kumar_Singh_Sharma" defined multiple times with different content
  4. http://www.bihartodayonline.com/
  5. ५.० ५.१ "उत्तरांचल-एक परिचय" (एचटीएम). टीडीआईएल. http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/utrn0078.htm. अन्तिम पहुँच मिति: 2008. 
  6. "गंगोत्री" (एचटीएम). उत्तराखंड सरकार. http://210.212.78.56/50cities/gangotri/hindi/home.asp. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  7. ७.० ७.१ "गङ्गा रिवर" (अङ्ग्रेजीमा) (एचटीएम). इण्डिया नेट जोन. http://www.indianetzone.com/2/ganga_river.htm. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  8. सिहं, सविन्द्र (जुलाई २००२). भौतिक भूगोल. गोरखपुर: वसुन्धरा प्रकाशन. p. २४७-२४८. 
  9. "भारतको बारेमा जानो". भारत सरकार. http://bharat.gov.in/knowindia/rivers.php. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  10. "भारतको प्रमुख नदीहरू". भारत भ्रमण. http://bharatbhraman.agoodplace4all.com/भारत-की-प्रमुख-नदीहरू/. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  11. "उत्तराखंडको प्रमुख नदीहरू". इंडिया वाटर पोर्टल. http://hindi.indiawaterportal.org/?q=content/उत्तराखंड-की-प्रमुख-नदीहरू. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  12. "पर्यावरण" (एएसपी). गंगोत्री. http://210.212.78.56/50cities/gangotri/hindi/profile_environment.asp. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  13. "प्रशिक्षण एवं प्रसार सम्बन्धी मैनुअल" (एचटीएम). मत्स्य विभाग, उत्तर प्रदेश. २००७. http://fisheries.up.nic.in/manual.htm. 
  14. "हिल्सा ब्रीडिंग एण्ड हिल्साह हैचेरी" (अङ्ग्रेजीमा). सी.आई.एफ.आर.आई.. http://www.cifri.ernet.in/technology.html. 
  15. "राफ्टिंग" (एचटीएमएल). उत्तराखंड पोर्टल. २००७. http://www.uttara.in/hindi/gmvn/tourist/adv_sports/rafting.html. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  16. "सिंचाईको इतिहास तथा प्रदेशको मुख्‍य नहर प्रणालिहरूको सिंहावलोकन". उत्तर प्रदेश सिंचाई विभाग. http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hTS1MnnwBHAwP3IH83AyNzoxCTQFMzQxNfU_2CbEdFANeB8hE!. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  17. बैक्टीरियोफेजको स्व-शुद्धिकरण प्रभाव, औक्सीजन रिटेन्शन रहस्य: मिस्ट्री फैक्टर गिव्स गैन्जेस ए क्लीन रेप्युटेशन जूलियन क्रैन्डा-२ हल्लिक. नेशनल पब्लिक रेडियो।
  18. "खतरेमा गङ्गाको अस्तित्व" (एएसपीएक्स). पत्रिका. http://www.patrika.com/article.aspx?id=10912. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  19. "गङ्गाको प्रदूषण देखि बचाएंगे ७१ घडियाल". नवभारत टाइम्स. http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/4126070.cms. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  20. "अब गङ्गा प्रदूषण मामला राज्य सरकार जिम्मेवार". लोकमंच. http://www.lokmanch.com/cms/index.php/culture/4089-ganga-pollution-state-government-responsible. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  21. "अब मूर्ति विसर्जन देखि हैन हुनेछ गङ्गा मैली". जोश. http://josh18.in.com/hindi/-moneylife/319321/0. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  22. बोस्टन.कम पर हेर्नुहोस- वैश्विक ऊष्मीकरणको उ.प्र.को गङ्गामा प्रभाव।
  23. २३.० २३.१ सिंह, ड. राजकुमार (जुलाई). विचार विमर्श. मथुरा: सागर प्रकाशन. p. १३-२३. 
  24. "श्रीगङ्गासहस्त्रनामस्तोत्रम". भारतीय साहित्य संग्रह. http://www.pustak.org/bs/home.php?bookid=6127. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  25. "श्रीगङ्गाजीको आरती". वेबदुनया. http://bhavishyawani.mywebdunia.com/2009/02/25/gangaji_ki_aarti.html. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  26. "गङ्गा - इंडिया वाटर पोर्टल". इंडिया वाटर पोर्टल. http://hindi.indiawaterportal.org/?q=content/गङ्गा. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  27. "भगीरथ र गङ्गा" (एचटीएमएल). स्पिरिचुअल इण्डिया. १४. http://forum.spiritualindia.org/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE-t16004.0.html. 
  28. "हिंदी काव्यमा गङ्गा नदी". अभिव्यक्ति. http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2009/hindikavyameganganadii.htm. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  29. "बुन्देली काव्यको ऐतिहासिक सन्दर्भ". टीडीआईएल. http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/bund0016.htm. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  30. "नौका-विहार / सुमित्रानंदन पंत". कविताकोश. http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0_/_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A4. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  31. "गङ्गा". अनुभूति. http://www.anubhuti-hindi.org/gauravgram/snp/ganga.htm. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  32. "माँ गङ्गा". भारतीय साहित्य संग्रह. http://www.pustak.org/bs/home.php?bookid=3944. अन्तिम पहुँच मिति: २००९. 
  33. तुलसीदास (संवत २०५८). कवितावली. गोरखपुर: गीताप्रेस. p. १३६ देखि १३७. 

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:गङ्गा