काउसो

Mucuna pruriens
काउसोको कोसा
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत:	वनस्पति
(श्रेणीविहीन):	Angiosperms
(श्रेणीविहीन):	Eudicots
(श्रेणीविहीन):	Rosids
गण:	Fabales
कुल:	Fabaceae
उपकुल:	Faboideae
वंश:	Phaseoleae
वंश:	Mucuna
प्रजाति:	M. pruriens
वैज्ञानिक नाम
Mucuna pruriens (L.) DC.
पर्याय
Carpogon capitatus Roxb. Carpogon niveus Roxb. Carpopogon capitatus Roxb. Carpopogon niveum Roxb. Carpopogon pruriens (L.) Roxb. Dolichos pruriens L. Macranthus cochinchinensis Lour. Marcanthus cochinchinense Lour. Mucuna aterrima (Piper & Tracy) Holland Mucuna atrocarpa F.P.Metcalf Mucuna axillaris Baker Mucuna bernieriana Baill. Mucuna capitata Wight & Arn. Mucuna cochinchinense (Lour.) A.Chev. Mucuna cochinchinensis (Lour.) A.Chev. Mucuna deeringiana (Bort) Merr. Mucuna esquirolii H. Lév. Mucuna esquirolii H.Lev. Mucuna hassjoo (Piper & Tracy) Mansf. Mucuna hirsuta Wight & Arn. Mucuna luzoniensis Merr. Mucuna lyonii Merr. Mucuna martinii H.Lev. & Vaniot Mucuna minima Haines Mucuna nivea (Roxb.) DC. Mucuna nivea (Roxb.) Wight & Arn. Mucuna prurita (L.) Hook. Mucuna prurita Wight Mucuna sericophylla Perkins Mucuna utilis Wight Mucuna velutina Hassk. Negretia mitis Blanco Stizolobium aterrimum Piper & Tracy Stizolobium capitatum (Roxb.) Kuntze Stizolobium cochinchinense (Lour.) Burk Stizolobium deeringianum Bort Stizolobium hassjoo Piper & Tracy Stizolobium hirsutum (Wight & Arn.) Kuntze Stizolobium niveum (Roxb.) Kuntze Stizolobium pruriens (L.) Medik. Stizolobium pruritum (Wight) Piper Stizolobium utile (Wall. ex Wight) Ditmer Stizolobium velutinum (Hassk.) Piper & Tracy

काउसो

काउसो अफ्रिका र उष्णकटिबंधीय एसियामा पाइने उष्णकटिबंधीय फलफूल हो र व्यापक रूपमा प्राकृतिकीकरण र खेती गरिन्छ। यसको सामान्य नामहरूमा बाँदर इमली , भेलभेट बीन , बंगाल भेलभेट बीन , फ्लोरिडा भेलभेट बीन , मौरिसस भेलभेट बीन , योकोहामा भेलभेट बीन , काउएज , काउविच , लाकुना बीन र लियोन बीन समावेश छन्। त्शिवेन्डा/भेन्डा भाषाको नाम भुलाडा हो।

काउसो एक प्रकारको ओखतीय गुण भएको जंगली वनस्पति हो । काउसोको लहरा हुन्छ । यसको पात सिमीको पात जस्तै तिन पाते हुन्छ भने आकारमा सिमिको पात भन्दा ठुलो हुन्छ । यसको कोसा पनि सिमीकै कोसा जस्तो हुन्छ । यसको कोसामा एक प्रकारको झुसहरू हुन्छन् । काउसो पाकेर कोसा सुकेको बेला कोसामा भएका झुसहरू हावामा उड्दछन् । यी झुसहरू मान्छे अथवा जनावरको सम्पर्कमा आउँदा अत्यधिक चिलाउने गर्दछ। कलिला पातहरूले पनि  अत्यधिक चिलाउने समस्याको लागि कुख्यात छ । यसले चिलाउनेसँगै धेरै मध्यम आकारका रातो सुन्निएका डाबरहरू पनि उत्पादन गर्छ। यसको कृषि र बागवानी मूल्य छ र यसलाई जडीबुटीमा प्रयोग गरिन्छ ।

विवरण

काउसो एक वार्षिक चढ्ने झाडी वनस्पती हो जसको लम्बाइ १५ मिटर (५० फिट) भन्दा बढी हुन सक्छ। जब बोट जवान हुन्छ, यो लगभग पूर्ण रूपमा धमिलो रौंले ढाकिएको हुन्छ, तर जब पुरानो हुन्छ, यो लगभग पूर्ण रूपमा रौंबाट मुक्त हुन्छ। पातहरू त्रिकोणीय , अण्डाकार, उल्टो अण्डाकार, समभुज आकारको वा व्यापक रूपमा अण्डाकार हुन्छन्। पातहरूको छेउहरू प्रायः भारी खाँचो भएका हुन्छन् र टुप्पोहरू तीखो हुन्छन् । जवान नमूनाहरूमा, पातहरूको दुवै छेउमा रौं हुन्छन्। पातहरूको डाँठहरू २-३ मिलिमिटर (१/१६ – १/८ इन्च) लामो हुन्छन्। थप छेउछाउका पातहरू उपस्थित छन् र लगभग ५ मिमी ( १/४  इन्च) लामो हुन्छन् ।

फूलको टाउको अक्षीय रूपमा सजाइएको पुष्पगुच्छको रूपमा लिन्छ । तिनीहरू १५-३२ सेन्टिमिटर (६-१३ इन्च) लामो हुन्छन् र दुई,तीन वा धेरै फूलहरू हुन्छन्, जुन सेतो, ल्याभेन्डर वा बैजनी हुन्छन्। सँगैका पातहरू लगभग १२.५ मिमी (१/२ इन्च) लामो हुन्छन् । फूलको ठाडो अक्षहरू २.५-५ मिमी  (१/८ - ३/१६ इन्च) सम्मका हुन्छन् । घण्टी ७.५ - ९ मिमी  (५/१६ - ३/८ इन्च) लामो र रेशमी हुन्छ । बाह्यदलहरू लामो वा शटलहरू जस्तै  लम्बाइका हुन्छन् । मुकुट बैजनी वा सेतो हुन्छ। झण्डा १.५ मिमी ( १/१६ इन्च) लामो हुन्छ ।  पखेटाहरू २.५-३.८ सेन्टिमिटर (१-१ )  +१/२ इन्च  ) लामो हुन्छन्।

फल पाक्ने अवस्थामा, ४–१३ सेन्टिमिटर (२–५ इन्च) लामो, १–२ सेन्टिमिटर ( ३⁄८ – ३⁄४  इन्च) चौडा, पखेटा नभएको कोषीय फल फल्छ। यसको लम्बाइमा एउटा धार हुन्छ र भुसी खुकुलो, सुन्तला रौंले ढाकिएको हुन्छ जसले छालामा सम्पर्क गर्दा गम्भीर चिलाउने गर्छ । कोसाहरूमा सातवटा बीउहरू हुन्छन्, जुन चम्किलो कालो वा खैरो बहाव बीउहरू हुन् । तिनीहरू समतल एकसमान अण्डाकार १–१.९ सेन्टिमिटर ( ३⁄८ – ३⁄४  इन्च) लामो, .८–१.३ सेन्टिमिटर ( ३⁄८ – १⁄२ इन्च ) चौडा र ४–६.५ सेन्टिमिटर  (२–३ इन्च) बाक्लो हुन्छन् । लहरोको (गर्भनाल र बिरुवाको बीउ बीचको सम्बन्ध) को आधार, नाभिका एउटा महत्त्वपूर्ण अधिचोल  (मासुको बीउको खोल) ले घेरिएको हुन्छ । बीउको सुख्खा तौल ५५-८५ ग्राम (२-३ औंस) प्रति १०० बीउ हुन्छ।

रसायन विज्ञान बिरुवाको बीउमा लगभग ३.१–६.१% एल रासायनिक पदार्थ(L -DOPA) हुन्छ ।  एम. प्रुरीयंस वर. चिलाउने मा एल रासायनिक पदार्थको उच्चतम मात्रा हुन्छ । काउसो प्रजातिहरूको बीउमा हानिकारक क्विनोन र प्रतिक्रियाशील अक्सिजन प्रजातिहरूमा एल रासायनिक पदार्थ को औसत ५२.११% क्षयीकरण पाइएको थियो ।

वर्गीकरण

उपप्रजातिहरू

-- काउसो एसएसपी। डियरिंगियाना (बोर्ट) ह्यानेल्ट -- काउसो एसएसपी प्रुरिएन्स

प्रजातिहरू

-- काउसो भेर. हिर्सुता (वाइट र आर्न.) विल्मोट-डियर -- काउसो भेर. काउसो (एल.) डिसी -- काउसो भेर. सेरिकोफिला -- काउसो भेर. युटिलिस (वाल. एक्स वाइट) एलएचबेली होन्डुरसमा उब्जाउने नचुक्ने प्रजाति हो ।

चिलाउने गुणहरू

काउसोको बीउको कोसामा रहेको रौंमा सेरोटोनिन र प्रोटिन म्युकुनाइन हुन्छ , जसले कोसा छुँदा गम्भीर चिलाउने गर्छ। फूलहरू मुनिको क्यालिक्स पनि चिलाउने स्पिक्युलको स्रोत हो र बीउको कोसाको बाहिरी भागमा रहेको घोच्ने रौं केही ब्रान्डको चिलाउने पाउडरमा प्रयोग गरिन्छ । काउसोले चिलाएको क्षेत्रमा कन्याउँदा चिलाउने अन्य क्षेत्रहरूमा पनि फैलिन सक्छ, जसले आँखाको क्षेत्रमा अन्धोपन निम्त्याउन सक्छ। एक पटक यो जिउमा लागेपछि, यसले जोडदार र अनियन्त्रित रूपमा चिलाउने गर्छ र यस कारणले गर्दा उत्तरी मोजाम्बिकका स्थानीय जनताले सिमीलाई "पागल सिमी" ( feijões malucos ) भनेर सम्बोधन गर्छन्। नाइजेरियामा बीउको कोसालाई "डेभिल सिमी" भनेर चिनिन्छ ।

प्रयोगहरू

विश्वका धेरै भागहरूमा काउसोलाई महत्त्वपूर्ण घाँस , बाँझो र हरियो मल बालीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो बोट गेडागुडी भएकोले, यसले नाइट्रोजन स्थिर गर्छ र माटोलाई उर्वर बनाउँछ। इन्डोनेसियामा , विशेष गरी जाभामा , सिमीहरू खाइन्छ र व्यापक रूपमा 'बेंगुक' भनेर चिनिन्छ। सिमीहरूलाई टेम्पेह जस्तै खाना बनाउन किण्वन गर्न सकिन्छ र यसलाई बेंगुक टेम्पे वा 'टेम्पे बेंगुक' भनेर चिनिन्छ ।

काउसो उष्ण कटिबन्धीय क्षेत्रमा पाइने एक व्यापक घाँसे लहरे बिरुवा हो। त्यस उद्देश्यका लागि, सम्पूर्ण बिरुवालाई भण्डारण गरी सुकेको घाँस वा सुकेको बीउको रूपमा जनावरहरूलाई खुवाइन्छ। काउसो भण्डारणमा ११-२३% काँचो प्रोटिन, ३५-४०% काँचो फाइबर र सुकेको सिमीमा २०-३५% काँचो प्रोटिन हुन्छ। बेनिन र भियतनाम देशहरूमा पनि समस्याग्रस्त इम्पेराटा सिलिन्ड्रिका घाँसको लागि जैविक नियन्त्रणको रूपमा यसको प्रयोग गरिन्छ। काउसोको खेती गरिएको क्षेत्र बाहिर आक्रामक नभएको भनिन्छ। यद्यपि, यो बिरुवा दक्षिण फ्लोरिडाको संरक्षण क्षेत्रहरूमा आक्रामक छ, जहाँ यसले बारम्बार अशान्त जमिन र चट्टानी ह्यामक किनारा बासस्थानहरूमा आक्रमण गर्दछ। पकाएको ताजा टुसा वा सिमी पनि खान सकिन्छ। बिरुवामा तुलनात्मक रूपमा उच्च (३-७% सुख्खा तौल) एल रासायनिक पदार्थको स्तर हुन्छ, जुन केही मानिसहरूमा संवेदनशील हुन्छ, यसले वाकवाकी, बान्ता, क्र्याम्पिंग, एरिथमिया र हाइपोटेन्सन निम्त्याउन सक्छ।

परम्परागत औषधि

यो बिरुवा र यसको अर्क लामो समयदेखि आदिवासी समुदायहरूले सर्पदंशको औषधिको रूपमा प्रयोग हुँदै आएका छन् । हालसालै, नाजा ( कोब्रा ), इचिस ( आरा-स्केल्ड भाइपर ), क्यालोसेलास्मा ( मलयन पिट भाइपर ), र बङ्गारस ( क्रेत ) प्रजातिहरूको टोकाइ विरुद्ध यसको प्रभावहरूको अध्ययन गरिएको छ। यसको उच्च एल रासायनिक पदार्थ सामग्रीको कारणले पार्किन्सन रोगको उपचारको रूपमा यसको अनुसन्धान गरिएको छ। जबकि बीउहरूलाई अवस्थासँग सम्बन्धित न्यूरोटोक्सिसिटीलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्ने क्षमताको लागि मान्यता दिइएको छ।

तिब्ब-ए-युनानी र आयुर्वेदिक औषधिमा पनि यसको बीउलाई मूड विकारहरूको उपचारको लागि प्रयोग गरिएको छ, साथै यौन दुर्बलताको लागि पनि प्रयोग गरिएको छ । काउसोका सुकेका पातहरू कतैकतै धुम्रपान गरिन्छ।

चित्र दिर्घा

• 
• 
• 
• 
•