भाङ

भाङ
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत:	वनस्पति जगत
(श्रेणीविहीन):	फूल फुल्ने वनस्पति
(श्रेणीविहीन):	Eudicots
(श्रेणीविहीन):	Rosids
गण:	Rosales
कुल:	Cannabaceae
वंश:	Cannabis
प्रजाति:	Cannabis sativa
उपप्रजाति:	Cannabis sativa ssp. indica
वैज्ञानिक नाम
	Cannabis indica; Lam.

भाङ वा भाँगो औषधीय गुण भएको पोथ्रा वर्गमा पर्ने वनस्पति हो । यो नेपालमा फल्ने एक किसिमको बाली हो। यसको फललाई खासगरी अचार बनाउन प्रयोग गरीन्छ भने यसको वोटको बोक्रा (लोता)लाई डोरी बनाउन प्रयोग गरीन्छ। यो बाग्लुङ जिल्लाको प्रसिद्ध उत्पादन हो। पोथी भाँगो चरेस गाँजा जस्ता नशालु पदार्थ बनाउनमा पनि प्रयोग हुन्छ। यसलाई लागुपदार्थको रूपमा मानिएपनि यसका विभिन्न भागहरूमा औषधीय गुण भएको हुनाले गाउँघरमा यसलाई जडीबुटीको रूपमा लिने गरेको पाइन्छ । हिन्दूहरूका विभिन्न धर्मग्रन्थहरूमा भाङलाई भगवान शिवको प्रसादको रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ । नेपालमा सन् १९७६ देखि गाँजाको प्रयोग तथा कारोबार गैरकानुनी रहेको छ। तथापि, आयुर्वेदिक चिकित्सामा यसको प्रयोग, मादक पदार्थका रूपमा यसको सेवन तथा हिन्दूहरूका आराध्य देव शिवलाई पवित्र अर्पणका रूपमा गाँजाको प्रयोग गर्ने लामो परम्परा नेपालमा विद्यमान रहेको छ। साथै, देशमा अझै पनि अवैध रूपमा गाँजाको उत्पादन हुने गरेको छ।

मे २०२४ मा अर्थमन्त्री बर्षमान पुनले नेपालमा औषधीय गाँजालाई कानुनी मान्यता दिइने घोषणा गरेका थिए।^[१]

इतिहास

नेपालमा शताब्दीयौँदेखि मनोसक्रिय (साइकोएक्टिभ) गाँजाको प्रयोग हुँदै आएको छ। अठारौँ शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै नेपाली चरसलाई उपलब्ध उत्कृष्ट गुणस्तरको चरसका रूपमा चिनिन्थ्यो। नेपाल विश्वभरका गाँजा सेवनकर्ताहरूका लागि प्रमुख गन्तव्यस्थलमध्ये एक थियो। त्यसबेला फ्रिक स्ट्रिट नामक सडकमा इजाजतप्राप्त व्यापारीहरूले गाँजाजन्य उत्पादनहरू खुला रूपमा बिक्री गर्थे। यो प्रसिद्ध सडक आज पनि बसन्तपुर दरबार क्षेत्र अगाडि अवस्थित छ र अहिले पनि "हिप्पी स्ट्रिट" का रूपमा परिचित छ, यद्यपि समयसँगै यसको पुरानो आकर्षण निकै घटेको छ। गाँजाको खेती, उत्पादन तथा बिक्रीबाट सरकार, किसान र व्यापारी सबैले आर्थिक लाभ प्राप्त गर्थे।^[२]

उन्नाइसौँ शताब्दीको प्रारम्भमा टिप्पणीकार फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टनले यसरी उल्लेख गरेका छन्:

नेपालमा गञ्जा, चरस वा Cannabis sativa, माथि उल्लेख गरिएझैँ, सामान्य रूपमा पाइने वनस्पति हो। तर यस देशमा यसको खेती गरिँदैन, यद्यपि यसलाई मादक पदार्थका रूपमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।^[३]

हिप्पी ट्रेल

सन् १९६० को दशकमा हिप्पी ट्रेलमार्फत पश्चिमी मुलुकका युवा साहसिक पर्यटकहरू नेपाल आउन थाले। उनीहरूको आगमनसँगै गाँजाको परम्परागत व्यापारिक संरचनामा उल्लेखनीय परिवर्तन आयो। विदेशी आगन्तुकहरूद्वारा गाँजाको व्यापक प्रयोग हुन थालेपछि स्थानीय स्तरमा पनि यसको सेवन सामान्य र लोकप्रिय बन्दै गयो। बढ्दो माग तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्धका कारण चरस उत्पादनमा वृद्धि भयो, साथै भारत हुँदै विश्वका विभिन्न भागसम्म पुग्ने तस्करी मार्गहरू समेत विकसित भए।^[४]

प्रतिबन्ध

सन् १९७३ मा संयुक्त राज्य अमेरिका तथा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको दबाबपछि नेपाल सरकारले सबै गाँजा पसल, व्यापारी तथा किसानलाई प्रदान गरिएका इजाजतपत्रहरू रद्द गर्यो।^[५] तथापि, व्यक्तिगत प्रयोजनका लागि गाँजाको खेती तथा प्रयोगमा तत्काल कुनै प्रभाव परेन, र गाँजाको कारोबार अवैध रूपमा निरन्तर जारी रह्यो। सरकारी राजस्वमा करिब १,००,००० अमेरिकी डलरको कमी आएपछि आर्थिक प्रभाव देखियो, र सन् १९७० को दशकको उत्तरार्धमा गाँजाको सट्टा अन्य बालीको खेती प्रवर्द्धन गर्ने प्रयासहरू गरिए।^[२]

कानुन

नेपालले २२ सेप्टेम्बर १९७६ (वि.सं. २०३३) मा लागुऔषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ लागू गरी गाँजाको खेती, उत्पादन, तयारी, खरिद, बिक्री, वितरण, निकासी, पैठारी, ओसारपसार, भण्डारण तथा सेवनलाई निषेध गरेको छ।^[६]

यस ऐनले गाँजालाई लागुऔषधको रूपमा वर्गीकरण गरेको छ, जसअन्तर्गत:

गाँजा (क्यानाबिस) वंशका सबै प्रकारका बिरुवा, भाङ (हेम्प) र सिद्धा सहित तिनका पात तथा फूल;
गाँजा बिरुवाबाट प्राप्त हुने प्राकृतिक राल (रेजिन), गोंद तथा रस; तथा
माथि उल्लिखित पदार्थहरूको निष्कर्ष, सार, मिश्रण वा ती पदार्थ समावेश भएका कुनै पनि वस्तु वा पेय पदार्थ समावेश छन्।

यद्यपि, औषधीय वा वैज्ञानिक अनुसन्धानका प्रयोजनका लागि नेपाल सरकार वा नेपाल सरकारको पूर्ण निगरानी तथा नियन्त्रणमा रहेका संस्थाले विशेष इजाजतपत्र प्राप्त गरेमा लागुऔषधको खेती, तयारी, उत्पादन, निर्माण, निकासी, पैठारी वा मान्यताप्राप्त चिकित्सकको सिफारिसमा कुनै व्यक्तिलाई बिक्री गर्न यस ऐनको निषेध लागू हुँदैन।

नेपाल सरकारले नियम बनाई नेपालको पश्चिमी पहाडी क्षेत्रमा प्राकृतिक रूपमा उम्रिने गाँजाबाट चरस उत्पादन गर्ने तथा निश्चित अवधिका लागि त्यस्तो चरसको सङ्कलन, भण्डारण, खरिद र बिक्रीलाई नियमन गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। साथै, औषधि उत्पादनको उद्देश्यका लागि आवश्यक परेमा यस ऐनअन्तर्गत जफत वा बरामद गरिएको गाँजा औषधि उत्पादनमा संलग्न निकायलाई आवश्यक परिमाणमा उपलब्ध गराउन सक्ने व्यवस्था पनि रहेको छ।

खेती

नेपालका अधिकांश पहाडी क्षेत्रमा गाँजा प्राकृतिक रूपमा उम्रिएको पाइन्छ। साथै, देशका विभिन्न भागमा गाँजाको अवैध खेती हुने गरेको विवरण पनि सार्वजनिक भएका छन्।^[७]

प्रयोग

अचार

नेपालमा गाँजाको बीउबाट भाङको अचार बनाउने परम्परा पनि छ। यसका लागि सुकाइएका गाँजाका बीउलाई पिसेर आलुसँग मिसाइन्छ। यस्तो अचार विशेषगरी काठमाडौं, पोखरा तथा सुर्खेत लगायतका पहाडी क्षेत्रहरूमा प्रचलित छ।^{[स्रोत नखुलेको]}

औषधि

गाँजाको प्रयोग आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिमा पनि हुने गरेको छ। नेपालमा सिंहदरबार वैद्यखानाले आयुर्वेदिक औषधि निर्माणमा यसको प्रयोग गर्दै आएको छ।

पर्व

गाँजालाई शिवको प्रसादका रूपमा मानिने गरिन्छ र महाशिवरात्रि पर्वमा यसलाई पवित्र अर्पणको रूपमा प्रयोग गर्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ। ऐतिहासिक रूपमा महाशिवरात्रिको अवसरमा सरकारी निकायहरूले गाँजाको प्रयोगप्रति केही सहिष्णुता अपनाउने गरेका थिए। तर करिब सन् २०१८ देखि प्रहरीले सार्वजनिक स्थानमा गाँजा सेवन गर्ने महाशिवरात्रि पर्वका सहभागीहरूलाई पक्राउ गरिने जनाएको छ।^[८]^[९]

वैधीकरण आन्दोलन

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका सांसद विरोध खतिवडा तथा सोही दलका अन्य ४७ जना सांसदहरूले जनवरी २०२० मा संसदमा गाँजालाई कानुनी मान्यता (वैधीकरण) दिने मागसहित प्रस्ताव दर्ता गरेका थिए।^[१०]

त्यसपछि सन् २०२१ मा राष्ट्रिय स्वास्थ्यमन्त्रीको समर्थन प्राप्त अर्को गाँजा वैधीकरणसम्बन्धी विधेयक पनि संसदमा प्रस्तुत गरिएको थियो।^[११]

भाङको औषधीय गुणहरू

भोक नलाग्ने, मांशपेशीको दुखाई, पेट दुखाई, निद्रा नलाग्ने, गोनोरिया, महिनावारी हुँदा धेरै रगत बग्ने, पखाला, हैजा, पानी देखि डराउने, धनुष्टंकारमा पातको रसको सेवन गरिन्छ । रगतमासी परेको बेलामा यसको पातको काढा बनाएर खाइन्छ । अजीर्ण–अपच, रगत बग्ने, यौनशक्तिमा कमी, पेटमा जुका परेमा, घाउ आएको बेलामा बीउको चूर्णको सेवन गरिन्छ । यसको सेवनले मात लाग्छ । होली र शिवरात्री पर्वमा यसको मिठाई बनाएर खाइन्छ । ^[१२]

औषधोपचार

कर्णशूल

कान चर्कने रोग भएमा भाँङको रस मनतातो गरी २\२ थोपा हाल्ने गरेमा ठीक हुन्छ ।

निद्रा नलाग्नेमा

भाँङको लड्डु खानाले जस्तो मानिसलाई पनि राम्ररी निद्रा पर्दछ । भाँङको गेडाको चूर्ण आधा चम्चा सिदेनून १ चिम्टी हालेर पानीसँग खाएमा मस्तसँग निद्रा लाग्नेछ ।

टाउको दुखेमा

भाँङको पातको रस कंचटमा दल्नाले पनि टाउको दुखेको ठीक हुन्छ ।

आइमाइको हिस्टिरिया रोगमा

१ चम्चा भाँङको रसमा १ चिम्टी फुराएको हिङ फिटेर बिहान\बेलुका खाने गरेमा ठीक हुन्छ ।

टाउकोको चायामा

भाँङको पातको रसले नियमित तेल लगाए झै टाउकोमा राम्ररी दलेर नुहाउनाले चाया विस्तारै जान्छ ।

दम रोगमा

१ चम्चा मनतातो भाँङको रसमा १ चिम्टी मरिच र मिश्री फिटेर खाने गरेमा दमको वेग कम हुदै जान्छ ।

वाथ भएमा

भाँङको तेलको मालिस गर्नाले पनि वाथ रोग निको हुन्छ ।

अल्काई भएमा

भाँङको पातको लेदो र आलस पिनेर मिसाएर अल्काईको घाउमा लेप लगाउने गरेमा रगत आउने, दुख्ने सम्पूर्ण ठीक हुन्छ ।

मलेरिया ज्वरो आएमा

भाँङको चूर्ण एक भाग, सखर दुई भाग मिलाएर ४ गोली बनाउने र १/१ गोली २/२ घण्टामा खाने गरेमा ठीक हुन्छ ।

भोक जगाउन

१ डाडु भाङको गेडाको धूलोमा १ चम्चा मरिचको धूलो मिसाउने र बिहान खाली पेटमा १ चम्चा महसँग फिटेर खाने गर्नुहास्, भोक राम्ररी जाग्नेछ ।

घाउ, खटिरा आएमा

भाङको पात पानीमा पिनेर लेप गर्नाले घाउ, खटिरा आदि निको हुन्छ ।

चित्र दिर्घा

Broad leaf of a C. indica plant
Broad leaf of a C. indica plant
Cannabis
Cannabis indica flowering

यो पनि हेर्नुहोस

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ "Nepal to legalise marijuana cultivation for medicinal purposes - The Economic Times", m.economictimes.com, २८ मे २०२४।
1 2 Martin Booth (३० सेप्टेम्बर २०११), Cannabis: A History, Transworld, पृ: 325–, आइएसबिएन 978-1-4090-8489-1।
↑ Francis Hamilton (१८१९), An Account of the Kingdom of Nepal: And of the Territories Annexed to this Dominion by the House of Gorkha, A. Constable, पृ: 231–।
↑ Vera Rubin (१ जनवरी १९७५), Cannabis and Culture, Walter de Gruyter, पृ: 255–, आइएसबिएन 978-3-11-081206-0।
↑ "How the Drug War Destroyed a Hippie Paradise in Kathmandu", Reason.com, सेप्टेम्बर १३, २०१९।
↑ "Cannabis in Nepal: In between legal lacuna | The Farsight Nepal", Farsight, सेप्टेम्बर ९, २०२२।
↑ Rubin, V. (२०११), Cannabis and Culture, World Anthropology, De Gruyter, आइएसबिएन 978-3-11-081206-0।
↑ "Police to arrest cannabis users at Pashupati this Mahashivaratri festival", Khatmandu Post, फेब्रुअरी ११, २०१८, अन्तिम पहुँच २०२०-०६-१७।
↑ "Thousands smoke cannabis at festival in Nepal", The Independent, २०२०-०२-२१, अन्तिम पहुँच २०२०-०६-१७।
↑ "Nepali lawmakers push marijuana legalization", Nikkei Asian Review, अन्तिम पहुँच २०२०-०६-१७।
↑ BINAJ GURUBACHARYA (अक्टोबर ११, २०२१), "Activists seek legal marijuana in former hippie haven Nepal", Associated Press।
↑ नेपालमा पाइने प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार तथा जडीबुटीहरूको औषधीय प्रयोग र महत्त्व, अनिरुद्ध कुमार साह, वनविज्ञान शास्त्री

बाह्य कडीहरू

[1] "Nepal to legalise marijuana cultivation for medicinal purposes - The Economic Times", m.economictimes.com, २८ मे २०२४।

[Booth2011-2] 1 2 Martin Booth (३० सेप्टेम्बर २०११), Cannabis: A History, Transworld, पृ: 325–, आइएसबिएन 978-1-4090-8489-1।

[Hamilton1819-3] Francis Hamilton (१८१९), An Account of the Kingdom of Nepal: And of the Territories Annexed to this Dominion by the House of Gorkha, A. Constable, पृ: 231–।

[Rubin1975-4] Vera Rubin (१ जनवरी १९७५), Cannabis and Culture, Walter de Gruyter, पृ: 255–, आइएसबिएन 978-3-11-081206-0।

[5] "How the Drug War Destroyed a Hippie Paradise in Kathmandu", Reason.com, सेप्टेम्बर १३, २०१९।

[6] "Cannabis in Nepal: In between legal lacuna | The Farsight Nepal", Farsight, सेप्टेम्बर ९, २०२२।

[7] Rubin, V. (२०११), Cannabis and Culture, World Anthropology, De Gruyter, आइएसबिएन 978-3-11-081206-0।

[8] "Police to arrest cannabis users at Pashupati this Mahashivaratri festival", Khatmandu Post, फेब्रुअरी ११, २०१८, अन्तिम पहुँच २०२०-०६-१७।

[9] "Thousands smoke cannabis at festival in Nepal", The Independent, २०२०-०२-२१, अन्तिम पहुँच २०२०-०६-१७।

[10] "Nepali lawmakers push marijuana legalization", Nikkei Asian Review, अन्तिम पहुँच २०२०-०६-१७।

[11] BINAJ GURUBACHARYA (अक्टोबर ११, २०२१), "Activists seek legal marijuana in former hippie haven Nepal", Associated Press।

[NP-12] नेपालमा पाइने प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार तथा जडीबुटीहरूको औषधीय प्रयोग र महत्त्व, अनिरुद्ध कुमार साह, वनविज्ञान शास्त्री

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]