गणपति उपनिषद

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

गणपति उपनिषद अथर्ववेदीय शाखाका अन्तर्गत एउटा उपनिषद हो। यो उपनिषद संस्कृत भाषामा लेखिएकोछ। यसका रचियता वैदिक कालका ऋषिहरूलाई मानिन्छ परन्तु मुख्यत वेदव्यास जीलाई धेरै उपनिषदहरूका लेखक मानिन्छ।

गणपति उपनिषद  
150px
लेखक वेदव्यास
चित्रकार अन्य पौराणिक ऋषि
देश भारत
भाषा संस्कृत
शृंखला अथर्ववेदीय उपनिषद
विषय ज्ञान योग, द्वैत अद्वैत सिद्धान्त
प्रकार हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ

रचनाकाल[सम्पादन गर्ने]

उपनिषदहरूका रचनाकालका सम्बन्धमा विद्वानहरूको एउटा मत छैन। केही उपनिषदहरूलाई वेदहरूको मूल संहिताहरूको अंश मानिएको हो। यी सर्वाधिक प्राचीन छन्। केही उपनिषद ‘ब्राह्मण’ र ‘आरण्यक’ ग्रन्थहरूका अंश मानिएका छन्। इनका रचनाकाल संहिताहरूका पछिको हो। उपनिषदहरूका कालका विषयमा निश्चित मत छैन समान्यत उपनिषदहरूको रचनाकाल ३००० ईसा पूर्वदेखि ५०० ईसा पूर्व मानिएको हो। उपनिषदहरूका काल-निर्णयका लागि निम्न मुख्य तथ्यहरूलाई आधार मानिएको छ—

  1. पुरातत्व एवं भौगोलिक परिस्थितिहरू
  2. पौराणिक अथवा वैदिक ॠषिहरूका नाम
  3. सूर्यवंशी-चन्द्रवंशी राजाहरूका समयकाल
  4. उपनिषदहरूमा वर्णित खगोलीय विवरण

निम्न विद्वानहरू द्वारा विभिन्न उपनिषदहरूको रचना काल निम्न क्रममा मानिएको छ[१]-

विभिन्न विद्वानहरू द्वारा वैदिक वा उपनिषद कालका लागि विभिन्न निर्धारित समयावधि
लेखक शुरुवात (BC) समापन (BC) विधि
लोकमान्य तिलक (Winternitz पनि यसदेखि सहमत छ)
6000
200
खगोलिय विधि
बी. वी. कामेश्वर
2300
2000
खगोलीय विधि
मैक्स मूलर
1000
800
भाषा सम्बन्धी विश्लेषण
रनाडे
1200
600
भाषा सम्बन्धी विश्लेषण, वैचारिक सिदान्त, etc
राधा कृष्णन
800
600
वैचारिक सिदान्त
मुख्य उपनिषदहरूको रचनाकाल
डयुसेन (1000 or 800 – 500 BC) रनाडे (1200 – 600 BC) राधा कृष्णन (800 – 600 BC)
अत्यंत प्राचीन उपनिषद गद्य शैली मा: बृहदारण्यक, छान्दोग्य, तैत्तिरीय, ऐतरेय, कौषीतकि, केन
कविता शैली मा: केन, कठ, ईश, श्वेताश्वतर, मुण्डक
बादका उपनिषद गद्य शैली मा: प्रश्न, मैत्री, मांडूक्य
समूह I: बृहदारण्यक, Chāndogya
समूह II: ईश, केन
समूह III: ऐतरेय, तैत्तिरीय, कौषीतकि
समूह IV: कठ, मुण्डक, श्वेताश्वतर
समूह V: प्रश्न, मांडूक्य, मैत्राणयी
बुद्ध कालदेखि पूर्व के:' ऐतरेय, कौषीतकि, तैत्तिरीय, Chāndogya, बृहदारण्यक, केन
मध्यकालीन: केन (1–3), बृहदारण्यक (IV 8–21), कठ, मांडूक्य
सांख्य एवं योगमा अधारित: मैत्री, श्वेताश्वतर

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Ranade 1926, pp. 13–14

बाह्य सूत्रहरू[सम्पादन गर्ने]

मूल ग्रन्थ[सम्पादन गर्ने]

अनुवाद[सम्पादन गर्ने]