भारतका राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरू

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
(भारतका राज्य बाट पठाईएको)
Jump to navigation Jump to search
भारतका राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश

भारत राज्यहरूको एक संघ हो।[१] यसमा उन्तीस राज्य र सात केन्द्र शासित प्रदेश छन्। यि राज्य र केन्द्र शासित प्रदेश पुनः जिल्लाहरू तथा अन्य क्षेत्रहरूमा बाँडिएका छन्।[१].

भारतका राज्य र केन्द्र-शासित प्रदेश[सम्पादन गर्ने]

राज्य वा केन्द्र-शासित प्रदेशका नाम आइएसओ वाहन अक्षर राजधानी सबै भन्दा ठुला शहर गठन जनसङ्ख्या (२०११)[२] क्षेत्रफल
(किमी2)
भाषा[३] अतिरिक्त
राजभाषा[३]
अण्डमान निकोबार द्वीप समूह IN-AN.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-AN AN पोर्ट ब्लेयर १ नवम्बर १९५६ ३,८०,५८१ ८,२४९ हिन्दी, अंग्रेजी
अरुणाचल प्रदेश IN-AR.svg राज्य IN-AR AR ईटानगर २० फरवरी १९८७ १३,८३,७२७ ८३,७४३ अंग्रेजी
असम IN-AS.svg राज्य IN-AS AS दिसपुर गुवाहाटी २६ जनवरी १९५० ३,१२,०५,५७६ ७८,५५० असमिया
आन्ध्र प्रदेश IN-AP.svg राज्य IN-AP AP हैदराबाद (कानुनी)
अमरावती (वास्तव)[४][५]
विशाखपट्नम १ अक्टूबर १९५३ ४,९३,८६,७९९ १,६०,२०५ तेलुगू
उत्तर प्रदेश IN-UP.svg राज्य IN-UP UP लखनऊ कानपुर २६ जनवरी १९५० १९,९८,१२,३४१ २,४३,२८६ हिन्दी उर्दू
उत्तराखण्ड IN-UT.svg राज्य IN-UT UK देहरादून ९ नवम्बर २००० १,००,८६,२९२ ५३,८८३ हिन्दी संस्कृत[६]
ओडिशा IN-OR.svg राज्य IN-OR OD भुवनेश्वर २६ जनवरी १९५० ४,१९,७४,२१८ १,५५,८२० ओडिया
कर्नाटक IN-KA.svg राज्य IN-KA KA बैङ्गलोर १ नवम्बर १९५६ ६,१०,९५,२९७ १,९१,७९१ कन्नड़
केरल IN-KL.svg राज्य IN-KL KL तिरुवनन्तपुरम १ नवम्बर १९५६ ३,३४,०६,०६१ ३८,८६३ मलयालम
गुजरात IN-GJ.svg राज्य IN-GJ GJ गाँधीनगर अहमदाबाद १ मई १९६० ६,०४,३९,६९२ १,९६,०२४ गुजराती
गोवा IN-GA.svg राज्य IN-GA GA पणजी वास्को द गामा ३० मई १९८७ १४,५८,५४५ ३,७०२ कोंकणी मराठी
चण्डीगढ IN-CH.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-CH CH चण्डीगढ[lower-alpha १] १ नवम्बर १९६६ १०,५५,४५० ११४ अङ्ग्रेजी
छत्तीसगढ IN-CT.svg राज्य IN-CT CG नयाँ रायपुर रायपुर १ नवम्बर २००० २,५५,४५,१९८ १,३५,१९४ हिन्दी
जम्मू कश्मीर IN-JK.svg राज्य IN-JK JK श्रीनगर (ग्रीष्मकालीन)
जम्मू (शीतकालीन)
श्रीनगर २६ जनवरी १९५० १,२५,४१,३०२ २,२२,२३६ उर्दू
झारखण्ड IN-JH.svg राज्य IN-JH JH राँची जमशेदपुर १५ नवम्बर २००० ३,२९,८८,१३४ ७४,६७७ हिन्दी बङ्गाली, हो, खडिया, खोरठा, कुरमाली, कुडुख, मुन्डारी, नागपुरी, नेपाली, ओडिया, पन्चपरगनिया, सन्थाली, उर्दू[७]
तमिलनाडु IN-TN.svg राज्य IN-TN TN चेन्नई २६ जनवरी १९५० ७,२१,४७,०३० १,३०,०५८ तमिल अङ्ग्रेजी
तेलङ्गाना IN-TG.svg राज्य IN-TG TS हैदराबाद २ जून २०१४ ३,५१,९३,९७८[८] १,१४,८४०[८] तेलुगू, उर्दू[९]
त्रिपुरा IN-TR.svg राज्य IN-TR TR अगरतला २१ जनवरी १९७२ ३६,७३,९१७ १०,४९२ बङ्गाली, ककबरक, अङ्ग्रेजी
दमन र दीव IN-DD.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-DD DD दमन ३० मई १९८७ २,४३,२४७ ११२ कोंकणी, गुजराती, हिन्दी, अङ्ग्रेजी[lower-alpha २]
दादरा र नगर हवेली IN-DN.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-DN DN सिलवास ११ अगस्त १९६१ ३,४३,७०९ ४९१ हिन्दी, गुजराती मराठी
नागाल्याण्ड IN-NL.svg राज्य IN-NL NL कोहिमा दीमापुर १ दिसम्बर १९६३ १९,७८,५०२ १६,५८९ अङ्ग्रेजी
पञ्जाब IN-PB.svg राज्य IN-PB PB चण्डीगढ लुधियाना १ नवम्बर १९६६ २,७७,४३,३३८ ५०,३६२ पञ्जाबी
पश्चिम बङ्गाल IN-WB.svg राज्य IN-WB WB कोलकाता २६ जनवरी १९५० ९,१२,७६,११५ ८८,७५२ बङ्गाली[lower-alpha ३] हिन्दी, उर्दू, सन्थाली, ओडिया, पञ्जाबी
पुदुच्चेरी IN-PY.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-PY PY पुदुच्चेरी १ नवम्बर १९५६ १२,४७,९५३ ४९२ तमिल, अंग्रेजी मलयालम, तेलुगू
बिहार IN-BR.svg राज्य IN-BR BR पटना २६ जनवरी १९५० १०,४०,९९,४९२ ९९,२०० हिन्दी उर्दू
मणिपुर IN-MN.svg राज्य IN-MN MN इम्फाल २१ जनवरी १९७२ २८,५५,७९४ २२,३४७ मणिपुरी अंग्रेजी
मध्य प्रदेश IN-MP.svg राज्य IN-MP MP भोपाल इन्दौर १ नवम्बर १९५६ ७,२६,२६,८०९ ३,०८,२५२ हिन्दी
महाराष्ट्र IN-MH.svg राज्य IN-MH MH मुम्बई १ मई १९६० ११,२३,७४,३३३ ३,०७,७१३ मराठी
मिजोरम IN-MZ.svg राज्य IN-MZ MZ आइजोल २० फ़रवरी १९८७ 10,97,206 21,081 अंग्रेजी, हिन्दी, मिजो
मेघालय IN-ML.svg राज्य IN-ML ML शिलांग २१ जनवरी १९७२ 29,66,889 22,720 अंग्रेजी खासी[lower-alpha ४]
राजस्थान IN-RJ.svg राज्य IN-RJ RJ जयपुर १ नवम्बर १९५६ 6,85,48,437 3,42,269 हिन्दी अंग्रेजी
राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली IN-DL.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-DL DL नई दिल्ली दिल्ली[lower-alpha ५] १ नवम्बर १९६६ 1,67,87,941 1,490 हिन्दी पञ्जाबी, उर्दू[१०]
लक्षद्वीप IN-LD.svg केन्द्र-शासित प्रदेश IN-LD LD कवरत्ती १ नवम्बर १९५६ 64,473 32 अंग्रेजी हिन्दी
सिक्किम IN-SK.svg राज्य IN-SK SK गान्तोक १६ मई १९७६ 6,10,577 7,096 अंग्रेजी भूटिया, गुरूङ, लेपचा, लिम्बू, मगर, मुखिया, नेपाली भाषा, राई, शेर्पा, तामाङ
हरियाणा IN-HR.svg राज्य IN-HR HR चण्डीगढ फरीदाबाद १ नवम्बर १९६६ 2,53,51,462 44,212 हिन्दी पञ्जाबी[११][१२]
हिमाचल प्रदेश IN-HP.svg राज्य IN-HP HP शिमला २५ जनवरी १९७१ 68,64,602 55,673 हिन्दी अंग्रेजी

१९५६ भन्दा पूर्व[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:भारतका प्रभाग भारतको इतिहासमा भारतीय उपमहाद्वीपमा विभिन्न जातीय समूहरूले शासन गरे र यसलाई अलग-अलग प्रशासन-सम्बन्धी भागहरूमा विभाजित गरे। आधुनिक भारतको वर्तमान प्रशासनिक प्रभाग नयाँ घटनाक्रम हौन्, ब्रिटिश औपनिवेशिक कालको समयमा विकसित भए। ब्रिटिश भारतमा, वर्तमान भारत, पाकिस्तान बङ्गलादेश, साथै अफ़्गानिस्तान प्रान्त र यसमा जोडिएका संरक्षित प्रान्त, पछि गएर उपनिवेश बने, बर्मा (म्यान्मार) आदि, सबै राज्य समाहित थिए। यस अवधिमा, भारतका क्षेत्रहरूमा या तो ब्रिटिहरूको शासन थियो या उनमा स्थानीय राजाहरूको नियन्त्रण थियो। १९४७ मा स्वतन्त्रता पछी यि विभागहरूलाई संरक्षित गरियो र पञ्जाब तथा बङ्गालका राज्यहरूलाई भारत र पाकिस्तानमा विभाजित गरियो। नयाँ राष्ट्रका लागि पहिलो चुनौती थियो राजसी राज्यको संघहरूमा विलय।

स्वतन्त्रता पछि भारतमा अस्थिरता आयो । कैयों प्रान्त औपनिवेशिकरणका उद्देश्यले ब्रिटिशहरू द्वारा बनाइए, तर इनमा भारतीय नागरिकहरूको या राजसी राज्यहरूको कुनै इच्छा देखिएन । १९५६मा जातीय तनावले संसदको ढोका ढकढकायो र राज्य पुनर्गठन अधिनियमको आधारमा देशलाई जातीय र भाषाई आधारमा पुनर्निर्माण गर्नाको लागि अधिनियम ल्याइयो।

१९५६ भन्दा पछी[सम्पादन गर्ने]

भारतमा जुन प्रकार पूर्वमा फ्रान्सीसीपुर्तगाली उपनिवेशहरूलाई गणराज्यमा गरिएको थियो, त्यस्तै १९६२मा पाण्डिचेरी, दादरा, नगर हवेली, गोआ, दमनदियूलाई संघ राज्य बनाइयो।

१९५६ पछी कैयौं नए राज्य र संघ राज्यहरू बनाइए। बम्बई पुनर्गठन अधिनियम द्वारा १ मई, १९६०मा भाषाको आधारमा बम्बई राज्यलाई गुजरातमहाराष्ट्रको रूपमा छुट्ट्याइयो। १९६६ को पञ्जाब पुनर्गठन अधिनियमले भाषा र धार्मिक पैमानामा पञ्जाब (भारत)लाई हरियाणाका नयाँ हिन्दू बाहुल्य र हिन्दी भाषी राज्यहरूमा बाँडियो तथा पञ्जाबका उत्तरी जिल्लाहरूलाई हिमाचल प्रदेशमा स्थानांतरित गरियो भने एक जिल्लालाई चण्डीगढको नाम दिईयो । जुन पञ्जाब र हरियाणाको साझा राजधानी हो। नागालैण्ड १९६२मा, मेघालयहिमाचल प्रदेश १९७१मा, त्रिपुरामणिपुर १९७२ मा राज्य बनाइए। १९७२ मा अरुणाचल प्रदेशलाई एक केन्द्र शासित प्रदेश बनाइयो। सिक्किम राज्य १९७५मा एक राज्यका रूपमा भारतीय संघमा सम्मिलित भयो। १९८६मा मिजोरम१९८७मा गोआ तथा अरुणाचल प्रदेश राज्य बने । गोआका उत्तरी भाग दमन र दीयु एक अलग संघ राज्य बने। २०००मा तीन नयँ राज्य बनाइए। पूर्वी मध्य प्रदेशबाट छत्तीसगढ (१ नवम्बर, २०००) मा र उत्तराञ्चल (९ नवंबर, २०००) बनाइए जसलाई अब उत्तराखण्ड भनिन्छ। उत्तर प्रदेशका पहाडी क्षेत्रहरूका कारण झारखण्ड (१५ नवंबर २०००) मा बिहार का दक्षिणी जिल्लाहरू बाट अलग बनाइयो। दुई केन्द्र शासित प्रदेशहरू दिल्लीपाण्डिचेरी (अहिले पुदुचेरी भनिन्छ) लाई विधानसभा सदस्यहरूको अधिकार दिईयो र अब यि साना राज्यहरूका रूपमा गनिन्छन्।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ "States and union territories" (HTML), अन्तिम पहुँच २००७-०९-०७ 
  2. "List of states with Population, Sex Ratio and Literacy Census 2011" 
  3. ३.० ३.१ "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)" (PDF), Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India, अन्तिम पहुँच १२ जुलाई २०१७ 
  4. http://www.gulte.com/news/56377/After-2200-Years-Amaravati-Gets-Back-Power
  5. http://www.ap.gov.in/
  6. "Sanskrit: Reviving the language in today’s India – Livemint" 
  7. http://meghalayatimes.info/index.php/front-page/10142-jharkhand-assembly-accords-second-language-status-to-11-languages
  8. ८.० ८.१ "Telangana State Profile" (PDF), Telangana government portal, पृ: ३४, अन्तिम पहुँच ११ जुन २०१४ 
  9. "Urdu Gets First Language Status" 
  10. "Official Language Act 2000", Government of Delhi, २ जुलाई २००३, अन्तिम पहुँच १७ जुलाई २०१५ 
  11. "Haryana grants second language status to Punjabi", Hindustan Times, २८ जनवरी २०१०। 
  12. "Punjabi gets second language status in Haryana", Zee news, २८ जनवरी २०१०। 


विदेश सम्बन्ध[सम्पादन गर्ने]



उद्दरण त्रुटी: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found, or a closing </ref> is missing