शकुन्तला

शकुन्तला
दुष्यन्तलाई प्रेमपत्र लेख्दै गरेकी शकुन्तला, राजा रवि वर्माद्वारा चित्रित नाटकको एक दृश्य
व्यक्तिगत जानकारी
परिवार	विश्वामित्र (पिता) मेनका (माता) कण्व (धर्मपुत्र बनाउने पिता)
जीवनसाथी	दुष्यन्त
बच्चा	भरत

शकुन्तला प्राचीन भारतीय साहित्यकी एक प्रसिद्ध नायिका हुन्। उनी चौथो वा पाँचौँ शताब्दीमा शास्त्रीय कवि कालिदासद्वारा लिखित प्राचीन संस्कृत नाटक अभिज्ञानशाकुन्तलम् (शकुन्तलाको पहिचान) मा उनको चित्रणका लागि सबैभन्दा बढी परिचित छिन्। यद्यपि, उनको कथाको स्रोत हिन्दु महाकाव्य महाभारत (ई.पू. ४०० - ४०० ईस्वी) हो, जहाँ उनी आदिपर्व मा देखा पर्छिन्। दुवै कथाहरूमा शकुन्तला ऋषि विश्वामित्र र अप्सरा मेनकाकी छोरी हुन्। जन्मनासाथ त्यागिएकी उनलाई ऋषि कण्वले वनको आश्रममा हुर्काएका थिए। पछि उनी राजा दुष्यन्तसँग प्रेममा पर्छिन् र भारतका प्रसिद्ध सम्राट भरतकी आमा बन्छिन्।

महाभारतमा, आफ्ना पालनपोषण गर्ने पिता कण्वको अनुपस्थितिमा शिकार अभियानका क्रममा आश्रममा आएका दुष्यन्तसँग शकुन्तलाले आफ्नो परिचय दिन्छिन्। उनीहरू प्रेममा पर्छन् र गन्धर्व विवाह परम्परा अनुसार गोप्य रूपमा विवाह गर्छन् र वनमै उनीहरूको मिलन हुन्छ। त्यसपछि, दुष्यन्त आफ्नो दरबारमा फर्किन्छन् र बिस्तारै शकुन्तलालाई बिर्सन्छन्। वर्षौँपछि, उनी आफ्नो छोरा भरतसँग राजाकहाँ पुग्छिन्, तर राजाले उनीहरूलाई स्वीकार गर्न हिचकिचाउँछन्। निडर र स्पष्टवक्ता शकुन्तलाले राजालाई कडा शब्दमा हप्काउँछिन् जसल‍ाई एक आकाशवाणीले सत्यको पुष्टि गर्छ। त्यसपछि दुष्यन्त उनलाई र छोरालाई स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छन्।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्ले यस कथालाई काव्यिक भव्यताका साथ नाटकीय रूप दिन्छ तर शकुन्तलालाई अलि बढी सहनशील र सरल पात्रको रूपमा पुनर्कल्पना गर्दछ। यस संस्करणमा, राजा दुष्यन्तसँग उनको परिचय उनका सखीहरू प्रियंवदा र अनसूयाले गराउँछन्। दुष्यन्त आश्रमबाट प्रस्थान गरेपछि, उनको यादमा हराएकी शकुन्तलाले क्रोधी ऋषि दुर्वासालाई अभिवादन गर्न बिर्सन्छिन्, जसले उनलाई 'दुष्यन्तले उनलाई पूर्ण रूपमा बिर्सनेछन्' भनी श्राप दिन्छन्। यो श्राप तब मात्र हट्न सक्थ्यो जब राजाले उनीहरूको प्रेमको चिनो—उनले दिएको छापिएको औँठी देख्थे। गर्भवती शकुन्तला दरबारतर्फको यात्रामा निस्कन्छिन्, तर नदीमा उनको औँठी हराउँछ र चिन्न नसकेपछि दुष्यन्तले उनलाई अस्वीकार गर्छन्। अपमानित र परित्यक्त उनलाई दिव्य प्राणीहरूले उनकी आमा मेनकाको लोकमा लैजान्छन्। पछि त्यो हराएको औँठी एउटा माछाको पेटमा भेटिन्छ र दुष्यन्तकहाँ पुग्छ, जसले गर्दा उनको सम्झना फिर्ता हुन्छ। पश्चात्तापले भरिएका राजाले शकुन्तलालाई खोज्छन् र समयसँगै उनी र छोरा भरतसँग पुनर्मिलन हुन्छ।

शकुन्तलालाई लामो समयदेखि एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक व्यक्तित्व र भारतीय नारीत्वको प्रतीकको रूपमा लिइन्छ, जसले असङ्ख्य साहित्यिक, कलात्मक र दृश्य अनुकूलनहरूलाई प्रेरित गरेको छ। आधुनिक पाण्डित्यमा, महाभारत र अभिज्ञानशाकुन्तलम् मा उनको चित्रण बीचको भिन्नतालाई विशेष गरी लैङ्गिक दृष्टिकोण र कथाको शैलीका सन्दर्भमा प्रकाश पारिन्छ।

पौराणिक कथा

शकुन्तलाको जन्म, राजा रवि वर्माको सबैभन्दा प्रसिद्ध लिथोग्राफहरू मध्ये एक, जसमा विश्वामित्रले मेनका र आफ्नी छोरीलाई अस्वीकार गरिरहेको चित्रण गरिएको छ।

शकुन्तलाको जीवनका दुई फरक कथाहरू छन्। पहिलो संस्करण दुई प्रमुख हिन्दु महाकाव्यहरू मध्ये एक महाभारत मा वर्णन गरिएको छ, जुन परम्परागत रूपमा ऋषि व्यासद्वारा लिखित मानिन्छ। यसै कथालाई ४औँ-५औँ शताब्दी ईस्वीका कवि कालिदासले नाटकको रूपमा अनुकूलन गरेका थिए।

महाभारत

व्यासको महाभारत अनुसार, ऋषि विश्वामित्रले ब्रह्मर्षि पद प्राप्त गर्नका लागि घोर तपस्या गर्छन्। उनको ध्यानको तीव्रताबाट चिन्तित भएर इन्द्र (देवताका राजा) लाई आफ्नो सत्तामा चुनौती पुग्न सक्ने डर लाग्छ र उनले तपस्या भङ्ग गर्ने प्रयास गर्छन्। यसका लागि उनले मेनका नामकी अप्सरालाई पठाउँछन्। मेनका विश्वामित्रको तपस्या स्थलमा पुग्छिन् र उनलाई कुराकानीमा अल्झाउँछिन्, जसले अन्ततः उनलाई तपस्याबाट विमुख बनाउँछ। विश्वामित्र र मेनका केही समय सँगै बस्छन् र त्यसै समयमा एक छोरीको जन्म हुन्छ। समयक्रममा विश्वामित्रले इन्द्रको हस्तक्षेप बुझ्छन् र पुन: तपस्यामा लाग्ने निर्णय गर्छन्। उनी प्रस्थान गर्छन् र मेनकाले पनि स्वर्ग फर्कनुअघि बच्चालाई ऋषि कण्वको आश्रम नजिकै छोडिदिन्छिन्। ऋषि कण्वले ती शिशुलाई 'शकुन्त' चराहरूले घेरिएको अवस्थामा फेला पार्छन् र उनको नाम 'शकुन्तला' राख्छन्, जसको अर्थ "शकुन्तद्वारा संरक्षित" हुन्छ।

महाभारतको आदिपर्वमा कण्व भन्छन्:

उनी निर्जन वनमा 'शकुन्त' चराहरूद्वारा घेरिएकी थिइन्,
त्यसैले, मैले उनको नाम शकुन्तला (शकुन्त-संरक्षित) राखेको हुँ।

वर्षौँपछि, हस्तिनापुरका राजा दुष्यन्तले वनमा शिकार खेल्ने क्रममा कण्वको आश्रममा शकुन्तलालाई भेट्छन्। कण्वको अनुपस्थितिमा दुवै बीच आपसी प्रेम गाँसिन्छ र उनीहरूले गन्धर्व विवाह परम्परा अनुसार विवाह गर्छन्। केही समय सँगै बिताएपछि दुष्यन्त आफ्नो राज्यमा फर्किन्छन् र शकुन्तला गर्भवती हुन्छिन्।

दुष्यन्त र शकुन्तलाको भेट, रज्मनामा (Razmnama) को एक पानाबाट, जुन महाभारत को १६औँ शताब्दीको फारसी अनुवाद हो

कण्व फर्किएपछि उनले यस विवाहलाई दैवी नियतिको रूपमा स्वीकार गर्छन्। समय पुगेपछि शकुन्तलाले एक छोरालाई जन्म दिन्छिन्, जसको नाम सिंह जस्ता जनावरहरूलाई समेत वशमा राख्न सक्ने क्षमताका कारण सर्वदमन राखिन्छ। बालकको पराक्रम देखेर कण्वले शकुन्तलालाई दुष्यन्तकहाँ जाने समय आएको निर्णय गर्छन्। शकुन्तला आफ्ना छोरासहित कण्वका शिष्यहरूको सुरक्षामा राजदरबार पुग्छिन् र राजालाई आफ्नो परिचय दिँदै आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्न र बालकलाई उत्तराधिकारीको रूपमा स्वीकार गर्न आग्रह गर्छिन्।

तर, दुष्यन्तले उनीहरूको मिलनको कुनै पनि सम्झना नभएको भन्दै शकुन्तलाको दाबीलाई खारेज गरिदिन्छन्। स्तब्ध भए तापनि उनले तुरुन्तै संयम अपनाउँछिन् र राजालाई उनको बेइज्जतीका लागि हप्काउँछिन्। उनले राजालाई 'सत्य नै धर्मको आधार हो' भन्दै सचेत गराउँछिन् र सबै कार्यका साक्षी देवताहरूले उनको न्याय गर्ने चेतावनी दिन्छिन्। उनको भावुक अनुनयका बाबजुद दुष्यन्तले बालकको वंशको उपहास गर्दै उनलाई स्वीकार गर्न इन्कार गर्छन्। ठिक त्यही समयमा आकाशबाट एक आकाशवाणी गुन्जिन्छ, जसले शकुन्तलाका शब्दहरूको पुष्टि गर्छ। यसले छोरा वास्तवमै दुष्यन्तको हो र उनले यसलाई स्वीकार गर्नुपर्छ भनि घोषणा गर्छ। आकाशवाणीले राजालाई यो बालकको पालनपोषण गर्न आज्ञा दिएकाले बालकको नाम 'भरत' (अर्थात् 'पालन गरिएको') रहने उद्घोष गर्छ। आफ्नो गल्ती महसुस गर्दै दुष्यन्तले खुसीसाथ छोरालाई स्वीकार गर्छन् र औपचारिक रूपमा उत्तराधिकारी घोषित गर्छन्। भरतलाई अँगालो हाल्दै उनले शकुन्तलासँग क्षमा माग्छन् र बच्चाको वैधता सुनिश्चित गर्न मात्र आफूले ढिलाइ गरेको स्पष्टीकरण दिन्छन्। भरतको शासनमा राज्य फस्टाउँछ र उनी एक महान सम्राट बन्छन् र उनले चक्रवर्ती को उपाधि प्राप्त गर्छन्। उनको शासन न्याय, समृद्धि र अश्वमेध यज्ञ जस्ता महान बलिदानहरूका लागि चिनिन्छ। उनकै नामबाट भारत वर्षको नाम 'भारतवर्ष' रहन गएको हो, जसले आउने पुस्ताका लागि उनको विरासतलाई स्थापित गरेको छ।