देवकुमारी थापा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
देवकुमारी थापा
जन्म देवकुमारी थापा
(१९२८-०४-१४)अप्रिल १४, १९२८
पश्चिम वङ्गाल, खरसाङ, भारत
मृत्यु मे ५, २०११(२०११-०५-०५) (८३ वर्ष)
विराटनगर
वासस्थान विराटनगर, नेपाल
राष्ट्रियता नेपाली
नागरिकता नेपाली
पेशा लेखन
चिनारीको कारण कथासङ्ग्रह, वालकथासङ्ग्रह
प्रशिद्ध कार्य सुनपखेटी चरी
देवकुमारी थापाका प्रतिनिधि कथाहरू
गृहनगर विराटनगर
जिवनसाथी बबरसिंह थापा
मातापिता हस्तबहादुरसिंह कटुवाल, रमादेवीसिंह कटुवाल
पुरस्कार गोरखा दक्षिण बाहु
महेन्द्र प्रज्ञा पुरस्कार
रत्नश्री स्वर्णपदक

देवकुमारी थापा (अङ्ग्रेजी: Dev Kumari Thapa) जन्म सन् १९२८,१४ अप्रिल विक्रम सम्बत: १९८५ साल बैशाख २ गते नेपाली साहित्यकार तथा कथाकार हुन् ।[१]

जीवनी[सम्पादन गर्ने]

वाल्यकाल[सम्पादन गर्ने]

भारतको पश्चिम वङ्गाल, खरसाङस्थित गिद्धेपहाडमा जन्मिएकी थापा नेपाली कथाकारको रूपमा परिचित छन् । देवकुमारी थापा बाल्यकालमा नै मातापिताविहीन भएकी थिइन्। वास्तवमा उनले आफ्ना बाबुलाई चाहिँ देख्नै पाइनन्, उनी आमाका पेटमा भएकै बेला उनका बुबा हस्तबहादुरसिंह कटुवालको स्वर्गारोहण भइसकेको थियो । देवकुमारी थापा दस वर्षमा टेक्तानटेक्तै उनकी आमा रमादेवीसिंह कटुवाल पनि स्वर्गीय भएकी थिइन् । त्यसपछि उनलाई आफ्नी हजुरआमाबाट मातृस्नेह, छहारी र संरक्षण प्राप्त भएको थियो। त्यसैले आमाबुबाको अभावमा पनि उनको बाल्यजीवनमा कुनै पनि प्रकारका व्यवधान आएनन् ।[२]

शिक्षा[सम्पादन गर्ने]

‌कथाकार थापा दार्जिलिङ्गबाट प्रथम श्रेणीमा प्रवेशिका परिक्षा उत्तीर्ण गरी तीन वर्षे स्वास्थ्यपरिचारिकाको डिप्लोमा उत्तीर्ण हुन् ।

व्यक्तिगत तथा कार्य जीवन[सम्पादन गर्ने]

देवकुमारी थापाले दार्जिलिङको भिक्टोरिया अस्पतालको नर्स विभागमा कार्यरत भइ केही वर्ष रोगीको सेवा पनि गरिन् । त्यसपछि २०१७ सालमा उनी नेपालका मेजर बबरसिंह थापासँग वैवाहिक जीवनमा बाँधिइन् । बिहे गरेपछि उनी जागिर छाडेर नेपाल भित्रिइन् र साहित्यमा झनै जागरुक भइन् । नेपालमा प्रवेश भएपछि उनी समाजसेवामा पनि आबद्ध हुन थालिन्। त्यसै क्रममा उनी मोरङको नेपाल बाल सङ्गठनकी अध्यक्ष पनि भइन्। थापाले प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा प्राज्ञको रूपमा २०५२ देखि २०५७ सम्म काम गरिन् । [३]

साहित्यिक यात्रा[सम्पादन गर्ने]

थापाले त्यस युगमा आफ्नो पाइला राखिन् जुन बेला नेपाली साहित्यमा नारीकथाकार शून्य नै थिए । कुमारी तुषार मल्लिकाले खनेको गोरेटोमा हिँडेर नै उनले आधुनिक कथाविधामा आफ्नो नाउँ स्थापित गरिन् । थापा पच्चीस वर्षी हुँदा नेपालबाट दार्जिलिड्ग पुगेका त्रिमूर्तिमध्ये महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले चाहिँ सुश्री थापाको लेखनको प्रशंसा गर्दै कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल र नाट्यसम्राट् बालकृष्ण समलाई पनि थापाको व्यक्तित्वप्रति आकर्षित गरेका थिए । देवकोटाले उनका डायरीमा लेखेका थिए “तनकी सुन्दरी, मनकी सुन्दरी, देवकुमारी ।” यसै प्रसङ्गमा गणेश गुरु अर्थात् गणेशप्रसाद शर्मा नेपाल भन्थे “थापा मनकी सुकुमारी हुन्, बुद्धिकी राजकुमारी हुन् र तनकी सम्पूर्ण हुन् ।”[२] औपचारिक रूपमा वि.स. २००३ साल देखी आफ्नो लेखन यात्रा सुरु गरेकी थापाले आफ्नो जिवनकाल भरीनै लेखनकार्यलाई निरन्तरता दिइरहिन् । दार्जिलिङ्गवाट प्रकाशित हुने गोर्खा नामक दैनिक पत्रिकामा प्रकाशित 'पतन' कथा देवकुमारी थापाको पहिलो प्रकाशित कृति हो।[४] ‌‌‍‍‍‍देवकुमारी थापाले विशेष बालमनोबिज्ञानमा आधारित कथा लेखनमा कलम चलाईन् । उनका अनिगिन्ती कथाहरूमध्ये "टपरी", "झझल्को", "सेतो बिरालो", "देवकुमारी थापाका कथाहरू" , "सुनपखेटी चरी", "जङलको कथाहरू" प्रमुख हुन् । पुण्यात्मा आमा, रामको कथा, कथाको बटुलो, प्रलय प्रतीक्षा, टपरी, भोकृप्ति, देवकुमारी थापाका प्रतिनिधि कथाहरु आदि उनका साहित्यिक रचनाहरु हुन् । अन्ततः थापाले शिक्षा, स्वास्थ्य र साहित्यमा दिएको योगदान अतुलनीय छ । [१] उनी विद्यार्थी हुदै लेखेको ‘भविष्य निर्माण’ शीर्षकको कथा नेपाली गद्यसङ्ग्रह भाग १ मा प्रकाशित भई एस.एल.सी.को पाठ्यक्रममा पनि समावेश भयो।

समाजसेवा[सम्पादन गर्ने]

देवकुमारी थापा नेपालमा प्रवेश भएपछि समाजसेवामा पनि आबद्ध हुन थालिन् । त्यसै क्रममा उनी मोरङको नेपाल बाल संगठनकी अध्यक्ष पनि भइन् ।[२] उनले आफ्नो स्वर्गीय श्रीमानको नाममा 'बबरसिंह थापा सेवा गुठी' संचालन गरेकी थिइन् । उनले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन शिक्षा, स्वास्थ्य र साहित्यका क्षेत्रमा समर्पित गरिन् । उनी बालबालिकालाई देशका भविष्य निर्माता ठानी उनीहरुको चौतर्फी विकास गर्न बालसंस्था र समाजसेवामा समर्पित भइन् । उनकै प्रेरणाले मानिसहरु बाल साहित्य लेखनतर्फ आकर्षित भएका थिए । उनले विभिन्न माध्यमबाट बालमैत्री वातावरण शिक्षा दिन प्रोत्साहन गर्दै उनले शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याइन् । साहित्य समाज, गुरुकुल विद्यालय, बालमन्दिर, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान आदि संस्थासँग आबद्ध भई शैक्षिक जागरण ल्याउन उनी सदा अग्रसर भएर लागिन् । देवकुमारीले गाउँ गाउँमा पुगेर बालबालिका महिला, वृद्ध, अशक्त र विरामीहरुको उपचार पनि गरिन् । त्यस्तै असाहाय, पीडित, विपन्न र रोगग्रस्त मानव समुदायको दुःख पीर हटाउन सँधै क्रियाशील रहिन् ।[१]

मृत्यु[सम्पादन गर्ने]

थापालाई २०६३ सालमा पक्षघात भएपछि उनको जीवन केही कष्टले नै परिचालित भयो । अस्वस्थताका कारण उनी घरैमा लडेकी थिएन् । उनी लडेको पाँचौं दिनमा अल्सरका कारण उनलाई रक्तश्राव भएको थियो । अनि त्यसैदिन उनले दस दान गराइन् । तर दान गरिरहेकै बेला उनले आफ्नो प्राण त्याग गरिन् । २०६८ साल वैशाख २२ गते उनी विराटनगरमा स्वर्गीय भइन् ।[२]

प्रकाशित कृतिहरू[सम्पादन गर्ने]

  • पुण्यात्मा आमा (जीवनी)
  • छ तारा (जीवनी)
  • एकादशी (कथासङ्ग्रह)
  • झझल्को (कथासङ्ग्रह)
  • सेतो बिरालो (कथासङ्ग्रह)
  • टपरी (कथासङ्ग्रह)
  • वरपरबाट (वालकथासङ्ग्रह)
  • कथाको बटुलो (वालकथासङ्ग्रह)
  • जङ्गलको कथा (वालकथासङ्ग्रह)
  • भोक तृप्ति (कथासङ्ग्रह)
  • सुनपखेटी चरी (वालकथासङ्ग्रह)
  • प्रलय प्रतिक्षा (कथासङ्ग्रह)
  • क्षण विचार र स्मृतिहरू (कथासङ्ग्रह)
  • देवकुमारी थापाका प्रतिनिधि कथाहरू [४]

पुरस्कार तथा सम्मान[सम्पादन गर्ने]

सामाजिक सेवा र साहित्यसृजना गरेबापत थापाले प्रबल गोरखादक्षिणबाहु, महेन्द्ररत्नभूषण, उत्तम कुँवर पुरस्कार, प्रतिभा पुरस्कार, रत्नश्री स्वर्ण पदक, नूरगङ्गा पुरस्कार प्राप्त गरिन् ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ १.२ "देवकुमारी थापा", khullakitab.com, Class * Nepali Solution, अन्तिम पहुँच २०१९-०३-१२ 
  2. २.० २.१ २.२ २.३ प्रसाई, नरेन्द्रराज (मे १८, २०१७), "स्रष्टा जीवनी: कथाकार देवकुमारी थापा", sahityasangraha.com, साहित्य सड्ग्रहालय, अन्तिम पहुँच २०१९-०३-१२ 
  3. कथाकार देवकुमारी थापा अब रहनु भएन मझेरी
  4. ४.० ४.१ गरिमा , कथा विशेषाङ्क, वैशाख २०५७

बाहिरी सूत्र[सम्पादन गर्ने]