प्रेमा शाह

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
प्रेमा शाह
जन्म गिरिराजलक्ष्मी शाह
(१९४५-०७-०९)जुलाई ९, १९४५
श्रीपुर, वीरगञ्ज
मृत्यु डिसेम्बर २०, २०१७(२०१७-१२-२०) (७२ वर्ष)
साल्टलेक, अमेरिका
राष्ट्रियता नेपालनेपाली
नागरिकता नेपाली
शिक्षा एम.ए.
पेशा शिक्षण, लेखन
चिनारीको कारण उपन्यास, कथा, बालसाहित्य
प्रशिद्ध कार्य पहेँलो गुलाफ, विषयान्तर, आकाश विभाजित छ (संयुक्त लेखन), मम्मी, जिन्की र जोकर, मन्टुकी बज्यैको कथाको पेटारो, इन्द्रधनुष, रङ्गीचङ्गी कथाहरू
गृहनगर वीरगञ्ज
सन्तान जल शाह
मातापिता पूर्णेन्द्रविक्रम शाह, अरुणा शाह

प्रेमा शाह (अङ्ग्रेजी: Prema Shah) को जन्म सन् १९४५, जुन २९ विक्रम सम्बत्: २००२ आषाढ १६ गते शुक्बारर भएको हो ।[१] उनी प्रेम र यौनलाई अङ्गिकार गरी वीसको दशकमा नेपाली साहित्यमा यौटा नयाँ युगको शुरुवात गर्ने प्रख्यात साहित्यकार मानिन्छिन् ।[२]

जीवनी[सम्पादन गर्ने]

प्रारम्भिक जीवन[सम्पादन गर्ने]

कथाकार प्रेमा शाहको जन्म संवत् २००२ असार १६ गते शुक्रबार वीरगञ्जको श्रीपुरमा भएको थियो । यिनको चिनाको नाउँ गिरिराजलक्ष्मी शाह हो । जन्मेको चौध दिनमा उनका बुबा पूर्णेन्द्रविक्रम शाह तथा आमा अरुणा शाहको ममतामयी न्यानो काखबाट अलग्याएर यिनलाई वीरगन्जबाट काठमाडौंस्थित उनको मावलीघर ल्याइएको थियो । बाल्यकालदेखि गीतसङ्गीत र नृत्यमा उनको रूचि देखिन्छ । उनी धाईआमाको लालनपालन र स्याहारसुसारमा हुर्किएकी थिइन् ।[१]

शिक्षा[सम्पादन गर्ने]

प्रेमा शाहले मावलीघरमा पढ्ने, जान्ने र हुर्कने अनुकूलता प्राप्त गरिन् । उनले मावलीमा नै कखरा पढिन् । यिनलाई पढाउन मामाघरमै अलगअलग विषयका बेग्लाबेग्लै शिक्षक नियमित रूपमा आउने गर्थे । घरमा राम्ररी पढ्नलेख्न जानेपछि यिनलाई पाटन हाईस्कुलको बिहानको कक्षामा एकैचोटि छैटौँ कक्षामा भर्ना गरियो । प्रेमाले एक वर्ष पाटन हाईस्कुलमा पढेपछि त्यस स्कुलको बिहानका सम्पूर्ण कक्षा मदन मेमोरियल स्कुलमा सरे । त्यसपछि उनी पनि मदन मेमोरियल स्कुल जान थालिन् । अनि उनी पाटनको त्रिपद्म स्कुलमा भर्ना भइन् । त्यसपछि यिनलाई पाटन, मङ्गलबजारस्थित आदर्शकन्या निकेतनमा पु¥याइयो । यसरी स्कुले शिक्षा लिने क्रममा विभिन्न ठाउँमा चाहारेर यिनले २०१६ मा एस्. एल्. सी. उत्तीर्ण गरिन् । उनले पाटन कलेजबाट प्रवीणता प्रमाणपत्र तह र स्नातक गरिन भने त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरिन् ।[१]

कार्य जीवन[सम्पादन गर्ने]

जीवन धान्ने क्रममा उनले विभिन्न विद्यालयमा मुख्यतया अंग्रेजीनेपाली एवं कहिलेकाहीँ इतिहास पढाएर दिन काटिन् । यस क्रममा उनी सर्लाही, वीरगञ्जनेपालगञ्जमा समेत बसिन् । यसै क्रममा उनले सुरुमा वीरगन्जको ठाकुरराम क्याम्पस र पछि नेपालगन्जको महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसमा पनि पढाइन् । पेसामा आबद्ध भएको अन्तिम पहरमा उनी वीरगञ्जमा नै रहिन् । त्यहाँ उनले साहित्यिक र सांस्कृतिक सङ्गठन पनि गरिन् । उनैले त्यहाँ ‘नारायणी वाङ्मय प्रतिष्ठान’ खोलिन् र त्यस संस्थाको आफै अध्यक्ष पनि भइन् । अन्त्यमा छोरीलाई लेखाउँदै पढाउँदै प्रेमा शाह पुनः काठमाडौंमा आइन् ।[१]

व्यक्तिगत जीवन[सम्पादन गर्ने]

प्रेमा शाहको यौवनावस्था र गार्हस्थ्य जीवन भने त्यति राम्रो भने भएन । साहित्यिक व्यक्तित्व झैं नै यिनको शारीरिक बनोट र रूप पनि वर्णनीय थियो । भारतका जमिन्दार जे.पी. शाहीसँग २०२८ साल असार १८ गते यिनको विवाह भयो ।[३] बिहेपछि प्रेमा शाह बनारस पढ्न गइन् । उनी बनारसमा पढ्न बस्ता शाहीले उनलाई धूमधाम सहयोग पनि पुर्‍याएका थिए । त्यसै समयमा उनले बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयबाट बाटिक पेन्टिङ्गमा डिप्लोमा गरिन् । साथै त्यहाँ उनले सेरामिक्सको पनि अध्ययन गरिन् । तर शाही दम्पती नेपाल फर्केपछि लगत्तै यिनीहरूको पारपाचुके भयो ।

लोग्नेसँग सम्बन्धविच्छेद भएपछि कलासम्बन्धी अध्ययन गर्न उनी जापानतिर लागिन् । त्यहाँबाट फर्केपछि प्रेमा शाहले काम खोजिन् र बानेश्वरको एभरेस्ट सेराटन होटलमा जागिर खान थालिन् । त्यसै बीचमा उनको परिचय आर.एम. कर्माचायर्सँग भयो ।२०३८ मा उनीहरुले बिहे गरे । बिहे गरेको एक वर्षपछि जल शाह छोरीका रूपमा जन्मिइन् ।[१]

लेखनमा जस्तै जीवनमा पनि उनी विद्रोही रहिन्, पुरुष अत्याचार सहेर बसिनन् । त्यसपछि उनी आफ्नी छोरी जल शाहको व्यक्तित्व बनाउनतिर लागिन् । जल शाह राष्ट्रियस्तरकी अभिनेत्री भइन् र चर्चित पनि भइन् ।[४]

साहित्यिक यात्रा[सम्पादन गर्ने]

प्रेमा शाहले पढ्दै साहित्यसृजना गर्दै गरिन् । नेपाली भाषासाहित्यमा प्रेमा शाह कलिलै उमेरदेखि नै चर्चित भइन् । यी मदन मेमोरियल स्कुलमा पढ्दै गर्दा ‘शारदा’ पत्रिकाका लागि रत्नध्वज जोशीले यिनको एउटा रचना लिएर गएका थिए । वि.सं. २०१६ मा ”शारदा” मा ‘प्रतिक्रिया’ शीर्षकको कथा प्रकाशित गरी नेपाली साहित्याकाशमा उनी सर्वप्रथम झुल्केकी थिइन् । त्यसपछि विभिन्न पत्रपत्रिकामा यिनका लेखरचना, कथा, कविता प्रकाशनमा आइरहे ।[१]

लेखनको शुरुवात कालमा कथा र कविता दुवै विधामा कलम चलाउने प्रेमाले कथामा वढी झुकाव राखिन् र पहेंलो गुलाफ कथाको प्रकाशनपश्चात नेपाली साहित्यमा त्यसले खल्वली नै मच्चाएको थियो र वि.सं.२०२३ सालमा पहेंलो गुलाफ शिर्षकमै ८ कथाको सङ्ग्रह रत्न पुस्तक भण्डारवाट प्रकाशन भयो र २०२८ सालमा अरु १० कथाहरुको सङ्ग्रह विषयान्तर पनि रत्न पुस्तकवाटै प्रकाशन भयो ।[२]

यिनले पुस्तकाकार रुपमा ‘पहेँलो गुलाफ’ (कथासङ्ग्रह : २०२३) निकालेर नेपाली कथासाहित्यमा यौन आकर्षण प्रस्तुत गरेकी छिन् । ‘पहेँलो गुलाफ’को प्रकाशन नेपाली भाषासाहित्यमा यौनमनोवैज्ञानिक कथाको एउटा सशक्त उपलब्धी थियो । ‘विषयान्तर (कथासङ्ग्रह : २०२८) पनि उनको दोस्रो यौन कथासङ्ग्रह हो । विषयान्तरमा प्रेमा शाहले सुरुमै लेखिन् ‘त्यसपछि उसले पेट बोकी र लोग्नेलाई राम्रो असर दिई, ‘हाम्रो परिणति ।’ तर लोग्ने केही बोल्दै बोलेन उ मात्रै केही दिनसम्म एकनासले त्यस परिणतिलाई लिएर फलाक्दै रही । अनि भित्रभित्र लाजले खुम्चिँदै गई । लोग्नेले एकचोटि पनि उसको पेटलाई लिएर कुरा गरेन् । उसले लोग्नेको अनुहारमा कुनै भाव परिवर्तन पनि देखिन । खाली ऊ एक्लै पेट हल्लाएर हिँड्न थाली र त्यस्तै पेटको बोझ लिएर बस्न थाली । शायद उसले पेट बोक्नैपथ्र्यो त्यसपछि उसले ‘हाम्रो परिणति’ को बखान गर्न छोडिदिई ।’ ‘ऊ आफैलाई सम्झाउन थाल्छे लोग्ने उसको हक होइन् । उसको त्यो बढेको पेटसित लोग्नेको नाता पनि छैन ।’ प्रेमा शाहले ‘ममी’ नामक उपन्यास पनि लेखिन् जुन यौन आकाशमै नाचेको पाइन्छ । यसका साथै ‘आकाश विभाजित छ’ नामक उपन्यास चाहिँ यिनले अरू चारजना स्रष्टाको सहभागितामा लेखिन् । प्रेमा शाहले साहित्यको सृजना गर्दै जाँदा केही बालउपन्यास र बालकथासङ्ग्रहहरु पनि लेखिन् । उनले उमेर छिप्पिन थालेपछि बालकथा र उपन्यास लेख्न थालेको देखिन्छ । उनका ६ वटा बालकथासङ्ग्रह र ३ वटा बालउपन्यास प्रकाशित छन् ।[५]

प्रेमा शाह आफ्नो कविता ‘सूर्यसँग संभोग’ र ‘पहेंलो गुलाब’, ‘लोग्ने’ आदि कैयौं कथामार्फत एउटा ‘बोल्ड’ लेखिकाको रूपमा पनि अत्यन्त चर्चित थिइन् । प्रेमाका समकालिन लेखक डा.ध्रुवचन्द्र गौतम उनलाई विद्रोही साहित्यकारका रुपमा सम्झन्छन् र नेपाली साहित्यमा पारिजातपछि सबैभन्दा अब्बल कथा लेखकका रुपमा लिएको बताउछन् ।[४][६]

मृत्यु[सम्पादन गर्ने]

नेपाली साहित्यमा यौन मनोविज्ञान र विशेषत फ्राइडियन शिल्पी भित्र्याउने प्रखर कथाकार प्रेमा शाहको ७३ वर्षको उमेरमा अमेरिकाको युटाह राज्यको साल्टलेकस्थित इन्टर माउन्टेन हस्पिटलमा बुधबार निधन भयो ।[२][६][७][८]

लेखनशैली[सम्पादन गर्ने]

कथाकार प्रेमा शाहले मानवजीवनका विभिन्न पक्ष खास गरी मनोजगतका विविध पक्ष र स्थितिका बारेमा पनि सुन्दर कथाहरू लेखेकी छन् । विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला तथा भवानी भिक्षुले स्थापित गरेको मनोवैज्ञानिक धारा त्यसमा पनि फ्रायडवादी धारालाई अझ विस्तारित गर्ने कार्यमा कथाकार प्रेमा शाहको भूमिका उल्लेखनीय रूपमा रहेको छ । नेपाली नारीका मानसिक आरोह–अवरोहलाई प्रभावकारी शैलीद्वारा विचारोत्तेजक रूपमा व्यक्त गर्न उनी सिपालु छन् । शैलीगत विविधता तथा जटिल मनोदशाका साथै अतृप्त कामवासनाको चित्रण प्रेमा शाहका कथाका विशेषता हुन् । यौनलाई स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्ति गर्न रुचाउने उनका अधिकतम कथाहरु अतियथार्थवादी बन्न पुगेका देखिन्छन् ।

उनी लघु र मध्यम संरचनामा आबद्ध यिनका उपन्यासमा प्रेम, दया, सहानुभूति, वात्सल्य, सद्भाव, रिस, डाहा, षड्यन्त्र, ईष्र्याजस्ता मानवीय प्रवृत्तिलाई विषयवस्तुको रूपमा समेटेर नाटकीय रूपमा प्रस्तुत गरिएको गर्छिन् । तस्करी, देहव्यापार, धोका, षड्यन्त्र आदि आदिलाई समाजबाट हटाई स्वस्थ समाजको निर्माणको चाहना राखिएका यिनका उपन्यासमा रहस्यको पनि प्रस्तुतिका साथै विधवाले पुनर्विवाह गर्न पाउने वातावरणको सिर्जना हुनुपर्ने भाव अभिव्यञ्जित यिनका उपन्यासमा सत् पक्षको विजय र असत् पक्षको पराजयलाई देखाउँदै स्वच्छ, पवित्र र हार्दिक प्रेमको स्वरूपलाई देखाइएको पनि पाइन्छ ।[३]

लेखन एवम मुख्य कृतिहरू[सम्पादन गर्ने]

कथासंग्रह[सम्पादन गर्ने]

  • पहेँलो गुलाफ (२०२३)
  • विषयान्तर (२०२८)

उपन्यास[सम्पादन गर्ने]

  • आकाश विभाजित छ (संयुक्त लेखन : वि.सं. २०३२)
  • मम्मी (२०४०)

बाल-साहित्य[सम्पादन गर्ने]

बाल-कथासङ्ग्रह[सम्पादन गर्ने]

  • जिन्की र जोकर (२०४०)
  • मन्टुकी बज्यैको कथाको पेटारो (२०४०)
  • इन्द्रधनुष (२०४२)
  • रङ्गीचङ्गी कथाहरू (२०४५)
  • राम्रो काम (२०५१)
  • रेका केही कथा (२०५१)

बाल-उपन्यास[सम्पादन गर्ने]

  • रामेको कथा (२०४२)
  • आनन्दको आविष्कार (२०४३)
  • मनु र भँगेरा (२०४३

सम्पादित, अनूदित र फुटकर कृति[सम्पादन गर्ने]

  • उज्यालो (बाल पत्रिका : सम्पादन)
  • विभिन्न पत्र–पत्रिकाहरुमा कथा, कविता, निबन्ध, लेख आदि प्रकाशित

पुरस्कार/मान-सम्मान/पदक[सम्पादन गर्ने]

  • मैनाली कथा पुरस्कार
  • मैना पुरस्कार

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ १.२ १.३ १.४ १.५ कोइराला, कृष्णप्रसाद (४/२७/२०१२), "नारीमनकी कथाकार प्रेमा शाह र उनको ‘पहेँलो गुलाफ’ कथाको विश्लेषण", sahityaghar.blogspot.in, निहारिका, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  2. २.० २.१ २.२ "प्रेमा शाह युगको अन्त्य", vpkonlinenews.com, विश्वपरिक्रमा, डिसेम्बर २१, २०१७, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  3. ३.० ३.१ लुइटेल, लीला (डिसेम्बर ३०, २०१७), "साहित्यकार प्रेमा शाहबारे केही तथ्य", janatatimes.com, Janata Times, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  4. ४.० ४.१ गौतम, ध्रुवचन्द्र, "प्रेमा शाह, वीरगंज र म", prateekdaily.com, प्रतीक दैनिक, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  5. LAMICHHANE, RABINS (MARCH २८, २०१०), "नारीचुली – देवी शर्मा – प्रेमा शाह – वानीरा गिरी – मीरा प्रधान रेम – भुवन ढुङ्गाना – माया ठकुरी – कुन्ता शर्मा – शान्ति छेत्री – बेन्जु शर्मा – तोया गुरmङ – पद्मावती सिंह – उषा ठाकुर–", rabinsxp.com, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  6. ६.० ६.१ "कथाकार प्रेमा शाह रहिनन्", kantipurdaily.com, कान्तिपुर, पुस ६, २०७४, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  7. "साहित्यकार प्रेमा शाह रहिनन्", सेतोपाटीः नेपालको डिजिटल पत्रिका, बिहिबार, बैशाख ६, २०७५, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 
  8. "Literature Prema Shah no more", myRepublica, डिसेम्बर २१, २०१७, अन्तिम पहुँच २०१८-०४-१९ 

बाहिरी लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]