जंगबहादुर राणा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
श्री ३ महाराज
जङ्ग बहादुर कुँवर
राणा
Jang Bahadur Ranaji.jpg
प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जङ्ग बहादुर राणा
नेपालको प्रधानमन्त्री
कार्यकाल
वि.सं. १९०३ असोज २ – वि.सं. १९१३ साउन १७ गते
अग्रजफत्तेजंग शाह
उतराधिकारीबमबहादुर राणा
नेपालको प्रधानमन्त्री
कार्यकाल
वि.सं. १९१४ जेष्ठ ११ – वि.सं. १९३३
अग्रजबमबहादुर राणा
उतराधिकारीरणोद्दिप सिँह बहादुर राणा
नेपालको प्रधान सेनापति
अग्रजगगन सिंह भण्डारी
उतराधिकारीकृष्णबहादुर राणा
व्यक्तिगत विवरण
जन्मवीरनरसिंह कुँवर
वि.सं. १८७४
बोर्लाङ्ग, गोरखा जिल्ला, नेपाल
मृत्युवि.सं. १९३३
पत्थरघट्टा, रौतहट जिल्ला, नेपाल
नागरिकतानेपाली
जीवन साथी(हरू)महारानी हिरण्यगर्भा देवी
नातादाजु जंगबहादुर राणा
सन्तान(हरू)जगतजङ्ग राणा, जीतजङ्ग राणा, पद्मजङ्ग राणा
आमागणेश कुमारी थापा कुँवर
पिताबालनरसिंह कुँवर
नातेदारमामा माथवरसिंह थापा, मावली हजुरबुवा भीमसेन थापा
पेशाप्रधानमन्त्री
सैनिक सेवा
लडाईं/युद्धतेश्रो नेपाल-भोट युद्ध

जंगबहादुर राणा वा जङ्ग बहादुर कुँवर राणा नेपालका प्रधानमन्त्री तथा प्रथम श्री ३ महाराज थिए। कोतपर्वको नरसंहार पश्चात शक्तिशाली भएका जङ्गबहादुर राणा भण्डारखाल पर्व पश्चात राजसंस्था भन्दा शक्तिशाली भए। राजा राजेन्द्र शक्तिशाली छँदाछँदै जंगबहादुरले अनेक उथलपुथल गरेर युवराज सुरेन्द्रलाई गद्दी आरोहण गराएर दामोदर पाँडे, भीमसेन थापा, रणजङ पाँडेमाथवरसिंह थापाको नीति सकारी आफू शक्तिशाली भए।[१][२]

वि.सं १९१३ श्रावण १८ मा जंगबहादुरले आफ्नो मुख्तियार पदबाट राजिनामा दिए। सोही श्रावन २४ गते राजा सुरेन्द्रबाट जंगबहादुरलाई कास्की र लमजुङको श्री ३ महाराज पद बकस भयो। त्यसपछि उनी श्री ३ जङ्गब्क्हादुर कुँवर राणाजी भए। जंगबहादुरले श्री ३ महारजको चाँदतोडा सहितको श्रीपेच बनाउन लगाए। नेपालमा जनताका छोराले श्रीपेच लगाउने व्यक्तिमा पहिला जंगबहादुर नै थिए।

यिनको पालमा अङ्ग्रेजसँगको लडाईंमा गुमेको मध्ये यिनले अङ्ग्रेजलाई खुसी पारी राप्तीदेखि महाकालीसम्मको तराई हालको बाँके, बर्दीया, कैलाली तथा कञ्चनपुर पुनः नेपालमा फर्काइएको थियो जुनलाई नयाँ मुलुकको नामले समेत चिनिन्छ। नेपालमा राणा शासनको स्थापना गरी १०४ वर्षे पारिवरिक शासनशैलीको सुत्रपात उनीबाटै भयो। बेलायतीहरूका कट्टर भक्त जंगबहादुरले आफ्ना कट्टर विरोधीहरूलाई एकएक गरी मारेर एकतन्त्री शासन चलाए। उनी बेलायत र फ्रान्सबाट फर्केपछि नेपाली कला, संस्कृति, जनजीवन र कानुनमा समेत पश्चिमी प्रभाव परेको थियो।

श्री ३ जङ्गबहादुर हत्यारा, धुर्त, चलाख, स्वार्थी भए पनि एक राजावादी, राष्ट्रवादी देशभक्त थिए। नेपाललाई बलियो स्वतन्त्र राष्ट्र बनाइराख्न ठूलो योगदान गर्न सफल भए। उनको विवेकपूर्ण सन्तुलित किसिमबाट अङ्ग्रेजलाई समर्थन गर्ने कुटनीतिले नै नेपालको अस्तित्व रह्यो। नत्र नेपाल स्वतन्त्र रहन गाह्रो पर्थ्यो।

प्रारम्भिक जीवन तथा परिवार[सम्पादन गर्ने]

पूर्वज[सम्पादन गर्ने]

जन्म[सम्पादन गर्ने]

काजी बालनरसिंह कुँवरकि कान्छी कज्यानी गणेशकुमारीका छोराका रूपमा जंगबहादुरको वीर नरसिंह कुँवर जन्म वि.सं. १८७४ असार ७ गते अर्घाखाँचीको बलकोटमा भएको थियो। काजीका छोरा भएकाले उनको बाल्यकाल सुखसयलमा नै बित्यो । उनको परिवार प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको सम्बन्धि पर्थ्यो। उनकी आमा कलाबहादुर माथवरसिंह थापाकी सहोदर बहिनी र महारानी ललितत्रिपुरासुन्दरीकी दिदी थिइन्।

प्रारम्भिक जीवन[सम्पादन गर्ने]

जंगबहादुरको ११ वर्ष छँदा काजी प्रसादसिंह बस्न्यातकी भित्रिनी पट्टिकी छोरी प्रसादकुमारीसँग कुमारग्रह उतारी विवाह भएको थियो।[३] नेपाल दरबारमा भीमसेन थापाको पतन भए सँगै बालनरसिंहको जागिर खोसियो र परिवारको बिचल्ली भयो।

जङबहादुरले जुवाको अम्मल लिँदा, जे थियो त्यो पनि गुमाए। अन्त्यमा काशी गएर ज्यादै दु:ख खेपेर १८९६ मा काठमाडौं फर्कदा उनकी पत्नी मरिन् र वि सं १८९९ मा बालनरसिंह कुँवर पनि चिन्तैचिन्ताले मरे।

जंगबहादुर ढाक्रे भएर हिँडिरहेको बेला वि.सं. १८९७ माघमा हात्ती खेदामा बहादुरी देखाउँदा श्री ५ राजेन्द्रबाट उनलाई तोपखानाको कप्तान दिएपछि उनी पुनः जागीरे भए। जागिरे छँदा १९९८ मा दहचोक जङ्गलमा चितुवा काटेर, त्यही महिनामा मातेको हात्ती कायल पारेर, त्रिशूली देवीघाटको झगडा मिलाउने सफलता पाएर, श्री ५ युवराजा सुरेन्द्रको आठपहरिया छँदा त्रिशूली भ्रमणका सिलसिलामा त्रिशूलीमा हामफाली स्याबासी पाएर, वि.सं. १८९९ वैशाखमा बाह्रवर्षे इनारमा हामफालेर राजपरिवारको नजरमा पर्न सफल भए।

सुरूका दिनमा लफङ्गा, जुवाडे जंगबहादुर आफूभित्रको अदम्य साहस, वीरता र चातुर्यका कारण नेपालको इतिहासमा एक सफल नायकका रूपमा छन्।

महारानी हिरण्यगर्भाका साथ जंगबहादुर 1864.

युवराज सुरेन्द्रको अंगरक्षक[सम्पादन गर्ने]

युवराज सुरेन्द्र सन्की स्वभावका थिए । त्यही भएर उनको अङरक्षक रहदा उनले साहसिक र खतरनाक आदेश हरु पालना गर्नु पर्‍यो। उनले त्रिशुली नदीमा घोडा सहित कुद्ने, धरहराबाट हाम फाल्ने, बाह्र बर्षे इनारमा हामफाल्ने जस्ता आदेश मान्नु परेको थियो ।

त्यसपछि उनलाई राजा राजेन्द्रको आठपहरिया मा नियुक्त गरियो। केहि समयपछि राजा राजेन्द्रले उनलाई कुमारी चोकको काजी नियुक्त गरे जहाँ उनले देशको सम्पूर्ण आर्थिक स्थितिको ज्ञान पाए।

मामाको हत्या[सम्पादन गर्ने]

वि सं १९०१ मा माथवरसिंह थापा काठमाडौ आउँदा मुलुकमा शान्तिसुव्यवस्था छाउला भन्ने आशामा निराशा जस्तै भयो। पहिले जंगबहादुरले आफ्ना मामा माथवरसिंहको सहानुभूति पाए पनि पछि कटुता बढ्दै गयो। अन्त्यमा त्यही कटुताको परिणामस्वरूप जंगबहादुरले आफ्नै मामालाई १९०२ जेठ २ गते राति ११ बजे राजदरबारमा गोली हानेर मारे।

मुख्य लेख : माथवरसिंह थापा

गोली हानी मामालाई मार्ने जंगबहादुर कुँवरले नेपाल दरबारबाट निम्न प्रकारका शिक्षा पाए -

  1. नेपालको राजदरबारमा पालिएकाहरूको विश्वास नगर्नू।
  2. दरबारमा बोलाएका बेलामा विचारै नगरी जान नहुने।
  3. राति एक्लै, असुरक्षित अवस्थामा दरबार प्रवेश नगर्नू।
  4. राजनीतिमा नातागोता र समूहभन्दा मान, पद, षडयन्त्र र हत्या ठूला हुनु। गुप्तचर कडा र सशक्त बनाइराख्नु पर्ने।
  5. आफ्नो उन्नती हुन्छ भने अनैतिक र कायरभन्दा कायर काम गर्न पनि पछि नपर्नू आदि।

आफ्नो दाइ माथवर सिंहको हत्या गरेपछि उनकी आमाले उनीसँग नबोल्ने प्रतिज्ञा गरेकी थिइन्।

माथवरसिंह थापाको हत्या पछि फत्तेजङको नेतृत्वमा मन्त्रिमण्डल तयार भयो। तदनुसार प्रधानसेनापति गगनसिंह ७ ओटा रेजिमेन्टको अधिकारी, अभिमानसिंह रानामगर ३ रेजिमेन्टको अधिकारी र जंगबहादुर कुँवर ३ रेजिमेन्टको अधिकारी भए।

आफ्ना मामालाई गोली ढड्याएपछी जंगबहादुर कुँवरले गगनसिंह पछि आफ्नो उच्च तहको कदर दरबारमा होला भन्ने ठानेका भए पनि उनी चौथो श्रेणीका भारदारमा परे। उनको महत्वाकांक्षा भन्ने ठन्डा भएको थिएन, त्यसैले राजा र रानीलाई प्रसन्न पार्ने अनेक तरहका प्रयत्न गरे।[४]

गगनसिंह सँगको सम्बन्ध[सम्पादन गर्ने]

गगनसिंह खवास दरवारका एक प्रभावशाली पात्र थिए। रानी राज्य लक्ष्मीले उनलाइ धेरै माया अनि विश्वास गर्थिन्। दरबारमा रानी र गगन सिंहको प्रेम थियो भन्ने गाइँगुइँ हल्ला पनि थियो। रानी र गगन सिंह बीचको हेलमेल राजा राजेन्द्र अनि युवराज सुरेन्द्रलाई मन परेको थिएन तथापि राजा राजेन्द्र राजकाजमा खास मतलब नराख्ने खालका पनि थिए। सुरेन्द्र र जंगबहादुर बीच निकै राम्रो अनि गहिरो सम्बन्ध थियो । गगन सिंह यसर्थले पनि जंगबहादुरसँग राम्रो सम्बन्ध नराखेको आंकलन गर्न सकिन्छ । औपन्यासिक आधारमा भने यसबारे उपन्यासकार डाइमन सम्शेरले गगन सिंहको हत्या राजा राजेन्द्र, सुरेन्द्रको सल्लाहा बमोजिम जंगबहादुरले नै गगन सिंको हत्या गरेको उल्लेख गरेका छन्। यसबाट रानी लगभग पागल जस्तै भएकी थिइन। निजको हत्यारा पत्ता लगाउन गरेको सभा मै कोत पर्व हुन गयो र अन्तत गगन सिंह जंगबहादुर उदयको समेत कारक तत्व बन्न पुगे। यी कुराहरुको अध्ययन गर्दा जंगबहादुर र गगन सिंह बीच प्रतिसपर्धीको सम्बन्ध रहेको आंकलन गर्न सकिन्छ ।

कोत पर्व[सम्पादन गर्ने]

वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते राति महारानी राज्यलक्ष्मी देवीको प्रिय पात्र तथा मन्त्रिपरिषद्का सदस्य गगन सिंह खवासको रहस्यमय ढंगले गरिएको हत्यारा पत्ता लगाउन महारानीको आदेशले वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते शनिबार राति सबै भारदारहरूलाई कोतको परिसरमा जम्मा हुने आदेश अनुसार कोतमा भेला भए । गगनसिंहको हत्यारा पत्ता लगाउने सिलसिलामा एक अर्कामा भनाभन हुँदा जङ्गबहादुर राणा का मानिस युद्धवीर (राममेहर) अधिकारीद्वारा सर्वप्रथम अभिमान सिँह राना मगर मारिएपछि स्थिति चर्किदै हात हालाहाल तथा गोली हानाहान हुँदा त्यतिखेरका नेपालका प्रधानमन्त्री फत्तेजङ्ग शाह , दलभञ्जन पाँडे लगायतका ४० जनाको हत्या भएको कोतको परिसरमा रगतको खोला बग्यो ।कोतभित्र तनावको वातावरण पैदा भएकै अवस्थामा राजा कोतबाट बाहिर निस्केका थिए ।

यस घटनापछि रानी राज्यलक्ष्मीले मौखिक हुकुमले जङ्गबहादुरलाई प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति बनाए। वि.सं. १९०३ आश्विन २ गते श्री ५ राजेन्द्रबाट लालमोहर पाएपछि जङ्गबहादुर कुँवर नेपालक विधिवत् मुख्तियार भएका थिए।

भण्डारखाल पर्व[सम्पादन गर्ने]

कोत पर्वपछि प्रधानमन्त्री र कम्यान्डर इन्चिफ बनाइएका जंगबहादुरलाई रानी लक्ष्मीदेवीले सुरेन्द्रको हत्या गर्न र आफ्नो छोरा रणेन्द्रलाई गद्दीको हकदार बनाउन दबाब दिइन् । तर जंगबहादुरले अब उप्रात रानी यस कार्यमा थप दबाब दिएमा राम्रो नहुने चेतावनी दिए । उनको यस्तो कुराले रानी रिसले चुर भइन् । उनले भण्डारखालको बगैचामा भोजको आयोजना गर्ने र सो भोजमा जंगबहादुर र उनका सबै भाइहरुको हत्या गर्ने योजना बनाइन् । तर सो कुराको पोल पण्डित विजयराजले जंगबहादुरलाई खोले र सो षड्यन्त्रमा सामेल बिरध्वज बस्नेत लगायतलाई हत्या तथा कैद गरियो । रानीको सम्पूर्ण अधिकार खोसी देशनिकाला गरियो ।

अलौ पर्व[सम्पादन गर्ने]

राणाजी[सम्पादन गर्ने]

वि. सं. १९०५ वैशाख सुदि १३ ( ५ मे १८४८) श्री ५ महाराजधिराज सुरेन्द्रबाट प्राइममिनिस्टर याण्ड कमाण्डर इन्चिफ जङ्गबहादुर कुँवरलाई र उनका सबै भाइवंशजहरूलाई भारतको चितौरगढबाट राजपूत राणाजीका सन्तानहरू पहाड पसी कास्की पुगेका र निदानमा गोरखाबाट मुलुकको सेवा गरेको कुरा मान्यता गरी `राणाजी´ भन्न पाउने गराएबाट तब उप्रान्त जङ्गबहादुर राणाजी भएका थिए ।[५]

युरोप भ्रमण[सम्पादन गर्ने]

टुँडिखेल सुन्धाराबाट त्रिपुरेश्वर जाने मोडमा रहेको श्री ३ जंगको शालिक

जंगबहादुरले युरोप भ्रमणका बेला वि.सं. १९०७ भदौ १० गते फ्रान्सको सर्टरी मैदानमा सैनिक परेड हेर्न घोडा चढी अघि बढ्दा घोडालाई नियन्त्रणमा ल्याई प्रोसेसन कति पछि पर्यो जङ्गबहादुरले पछाडी फर्की क्षण स्मरण गराउन यो सालिकको निर्माण गरिएको थियो।
यस सालिकको अनावरण बि.सं १९३८ मा; उद्घाटन वि.सं. १९४२ आषाढमा श्री ३ रणोद्दिप सिंहले राजा पृथ्वी वीर बिक्रम शाहको उपस्थितिमा गरेका थिए।
सडक विस्तार गर्ने क्रममा यो सालिक स्थानान्तरण गरिँदा जंगबहादुरको सालिकको हातमा रहेको तरबार भाँचिएको थियो।
सन् १८५० मा लण्डनमा जंगबहादुर

भाइ बमबहादुरलाई कार्यवाहक प्रधानमन्त्री र बद्रीनरसिंहलाई कार्यवाहक प्रधानसेनापतिको जिम्मेवारी दिएर जङ्गबहादुर शाही राजदूतको रुपमा युरोप भ्रमणमा गए।

भ्रमण दलमा जंगबहादुर बाहेक कर्णेल जगत शमशेर, कर्णेल धीर शमशेर, कप्तान राम मेहर अधिकारी, काजी करवीर खत्री, काजी हेमदल थापा, काजी डिल्लीसिंह बस्न्यात, लप्टन लाल सिंह खत्री, लप्टन करवीर खत्री, लप्टन भीमसेन राना, सुब्बा सिद्धिमान, सुब्बा सोम नरसिंह, सुबेदार दलमर्दन थापा, वैद्य चक्रपाणी, कलाकार भाजुमान चित्रकार, चार भान्से, १२ जना नोकर र १० जना सहयोगी थिए ।

ठूलो दलबलका साथ वि. सं. १९०६ साल माघमा नेपालबाट हिंडेको राजप्रतिनिधिमण्डलले पटनाको पहिलो स्वागतमै १९ तोपको सलामी पायो । कलकत्ताबाट पनि त्यस्तै सम्मान सत्कार सलामी लिंदै वि. सं. १९०७ साल जेठमा जंगबहादुर बेलायत पुगे ।

भेट मुलाकात गर्ने काम त छँदै थियो, विशेष चाहिं त्यहाँको शासन व्यवस्था, सैनिक संरचना, शस्त्रागार आदि हेर्नेमा उनको रुचि थियो । विश्व हल्लाउने फ्रान्समा पनि उसको शक्ति परख गर्नेमा उनको रुचि थियो ।

त्यसरी दुई ठूला राष्ट्र भ्रमण, निरीक्षण गरेपछि जंगबहादुरले मनमा निश्चय गरे कि अब ब्रिटिशसँग लड्ने होइन, मेलमिलापबाट काम लिनुपर्छ । अंग्रेजसँग जुध्ने होइन, निहुरिने पनि होइन, मेलमिलापकै नीति लिनुपर्ने रहेछ, मावली भीमसेन थापाले लडेर गल्ती गरे, मैले पनि त्यस्तै गर्दा झन् गल्ती हुन्छ भन्ने सोच उनले बनाए ।[६]

मुलुकी ऐन १९१०[सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख : मुलुकी ऐन

मुलुकी ऐन नेपालको सबैभन्दा पहिलो लिखित कानुन हो। मुलुकी ऐन नेपालको संहिताबद्ध राष्ट्रिय कानुन हो। पहिलो पटक बिक्रम सम्बत १९१० पौष सुदि ७ रोज ५ मा मुलुकी ऐन जारी गारिएको थियो।[७] जंगबहादुर राणाले बेलायात यात्राबाट फर्के लगत्तै यो ऐन बनाएका थिए ।

नेपाल तिब्बत युद्ध / थापाथली सन्धि[सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख : तेश्रो नेपाल तिब्बत युद्ध

चतुर जंगबहादुरले भोट जित्न सके सुगौली सन्धिले पारेको चोटमा मलमपट्टी लगाउन र राजा–प्रजालाई प्रशन्न पार्न सकिने देखेका थिए।[८]

किनकि दोस्रो नेपाल तिब्बत चिन युद्धपछि भएको बेत्रावती सन्धी अपमान पूर्ण र नेपालका लागि अहितकारी थियो जंग बाहदुर नेपालीको राष्ट्रिय गौरब फर्काउन चाहन्थे । चिनियाँ र ब्रिटेनमा राख्ने कार्यमा सफल भइसकेपछि जंग बहादुरले १४००० नयाँ सेना भर्ती गरे ।

सो युद्ध थापाथली सन्धी पछि सकियो र नेपालले तिब्बतलाई बर्सेनि रु १०,००० तिर्न बाध्य बनाए ।

श्री ३ महाराज लालमोहोर[सम्पादन गर्ने]

श्री ५ सुरेन्द्रबाट वि.सं. १९१३ श्रावण २२ गतेका दिन (कतै वि.सं १९१३ साउन २४ गते उल्लेख गरिएको छ ) सार्वजनिक रूपमा उनलाई कास्कीलमजुङको महाराज घोषित गरियो र त्यहाँको उपाधि र सम्पत्तिको भोग चलन उनकै परिवारमा हस्तान्तरण हुँदै जाने पनि घोषणा गरियो । त्यसबाहेक उनलाई सार्वभौम चरित्रका अन्य अधिकार र सहुलियत पनि प्रदान गरियो जसअनुसार यी दुई जिल्ला बाहेक उनले पश्चिममा काली र पूर्वमा मेचीसम्म राज्य सञ्चालनको सम्पूर्ण अधिकार प्रयोग गर्न सक्नेछन् । ती अधिकार निम्न बमोजिम थिए:—

  1. जीवन र मृत्युको अधिकार
  2. सरकारका सबै अङ्गका कर्मचारी नियुक्त गर्ने र सेवाबाट बर्खास्त गर्ने
  3. अङ्ग्रेज, तिब्बती र चिनियाँ सरकार लगायत कुनै पनि विदेशी शक्ति राष्ट्रसँग सन्धीपत्रमा हस्ताक्षर गर्ने, युद्धको घोषणा गर्ने र शान्ति सम्झौता गर्ने
  4. दोषीमाथि दण्ड सजाय तोक्ने
  5. नयाँ कानुन बनाउने र पुरानो कानुन खारेज गर्ने (देवानी, फौजदारी र सैनिक अधिकार)

उपरोक्त अधिकार क्रमैले जङ्गबहादुरका शेषपछि उनका भाइहरू र त्यसपछि उनका छोराहरूमा हस्तान्तरण हुँदै जाने पनि घोषणापत्रमा लेखियो । र, राजाबाट पनि राज्य सञ्चालनका क्रममा आन्तरिक वा बाह्य कुनै प्रकारको जोरजुलुम र गल्ती वा अपराध गरे उनीमाथि पनि निग्रह गर्ने अधिकार पनि जङ्गबहादुरलाई दिइयो । त्यसपछि जङ्गबहादुर रोमका तानासाह, (रोमन सुल्ला इसा पूर्व ८२– ७९—अनुवादक जस्तै एकप्रकारको अनन्त तथा चिरस्थायी तानाशाह बनाइए ।[९]

नयाँ मुलुक फिर्ता[सम्पादन गर्ने]

१८६० ई० मा नेपालले गुमेको पश्चिमी तराई फिर्ता पाए पछि "नयाँ मुलुक" भनेर चिनियो

भारतमा अंग्रेज शासनप्रति असन्तोषको भावना सन् १८५० ताका प्रारम्भ भएको थियो । यसैबीच 'सिपाही विद्रोह'का नामले स्वतन्त्रता संग्राम सुरु भयो । यो विद्रोह दमन गर्न इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारको अनुरोधमा नेपालले २ जुलाई १८५७ मा ६ रेजिमेन्ट गोर्खाली फौज अंग्रेजको सहायतार्थ भारततर्फ पठायो । यसका साथै लर्ड केनिङको अनुरोध अनुसार, जङ्गबहादुर आफैं तीन पल्टन सेना लिएर १० डिसेम्बर १८५७ मा लखनऊतर्फ प्रस्थान गरे।

तिनले गोरखपुरदेखि लखनऊसम्मका विभिन्न स्थान नियन्त्रणमा लिई विद्रोही जत्थालाई १० मार्च १८५८ सम्ममा पूर्णरूपले लखनऊबाट हटाई अंग्रेजी प्रभुत्व कायम गरे। गोर्खाली फौज नेपाल फर्कदा 'लखनऊ लुट' गरी आए भन्ने पनि इतिहासमा चर्चा गरिएको छ। जङ्गबहादुरको गुणको बदला नेपाललाई के गरेर चुकाउने भन्ने कुरो भारतका बृटिस शासकहरूमा धेरै सर-सल्लाह भयो । अन्त्यमा सुगौली सन्धिद्वारा हरण गरिएको राप्तीदेखि कालीनदीसम्मको मैदानी भाग नेपाललाई फिर्ता गर्ने निधो भयो । त्यसबेला नयाँ मुलुकका रूपमा चिनिने बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लाको सीमारेखा २७८ किलोमिटर रहेको छ भने यसको क्षेत्रफल ९ हजार २ सय ७ वर्गकिलोमिटर छ ।

महत्त्वपूर्ण कुरा के रहेको छ भने जङ्गबहादुरले नयाँ मुलुकरूपी भूमिको नापनक्सा नगरी फिर्ता लिन मानेनन् । यसैकारण ब्रिटिस कमिस्नरद्वारा त्यस क्षेत्रको सर्भेक्षण गरिँदै ७ फिट अग्लो र १० फिट गोलाइ भएको २ सय ५२ जङ्गेखम्बा (जङ्गेपिलर) खडा गरियो। दुई वर्ष लगाएर जङ्गेखम्बाका साथै दसगजा क्षेत्र कायम गरिएपछि मात्रै दुई देशबीच १५ नोभेम्बर १८६० मा सीमा सन्धि भयो। सुगौली सन्धिमा नेपालले गुमाएको यो भाग ४४ वर्षपछि नेपालले फिर्ता पायो। यस सन्धिमा भारतका भाइसराय गभर्नर जनरल अर्ल केनिङका तर्फबाट लेफ्टिनेन्ट जनरल जर्ज र्‍यामसे र नेपालका महाराजाधिराज सुरेन्द्रविक्रम शाहका तर्फबाट जङ्गबहादुर राणाले १ नोभेम्बर १८६० मा काठमाडौंमा संयुक्त हस्ताक्षर गरेका थिए। यसलाई गभर्नर जनरलले कलकत्तामा १५ नोभेम्बर १८६० मा अनुमोदन गरे। सन्धिको प्रारम्भिक अनुच्छेदमा 'यो भू-भाग नेपाल दरबारबाट खटाइएको कमिस्नरको उपस्थितिमा ब्रिटिस सरकारबाट नियुक्त कमिस्नरले दुई देशबीचको सीमारेखामा सीमांकन गरी पक्की स्तम्भहरू ठड्याई सो सीमाक्षेत्र विधिवत् नेपाली अधिकारीलाई सदाका लागि हस्तारण गरियो । यो सीमाक्षेत्र शान्तमय तरिकाले पुनःस्थापना गरी सदैव नेपालको अधीनमा रहने सुनिश्चितताका लागि दुई राष्ट्रबीच यो सन्धि गरिएको छ' भन्ने विवरण उल्लेख गरिएको छ।

जङ्गबहादुरलाई सीमा संरक्षणका दृष्टिकोणमा र नेपालको गुमेको पश्चिमी तराई भाग अंग्रेजबाट फिर्ता लिन उनले गरेको कार्यको सराहना गर्नुपर्छ ।[१०]

जंगबहादुरको हत्या प्रयासहरु[सम्पादन गर्ने]

  1. १९०३ को भण्डारखाल पर्व
  2. १९०५ बैशाखमा जङबहादुर बागमती नुहाउन जाँदा मकैबारीमा दुई जना लुकेका मानिस पक्रिए। ती पक्रिएपछी बुझ्दा चौतारिया गुरुप्रसाद शाहले हतियार र पत्र सहित पठाएका हत्यारा रहेछन् ।[११]
  3. वि.सं. १९०७ फागुन ६ गते बेलायत भ्रमण गरि फर्केपछि जंगबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्र बनेको थियो। सो षड्यन्त्रमा बमबहादुर, बद्री नरसिंह, जयबहादुर, करवीर खत्री, माहिला साहेबज्यू उपेन्द्रविक्रम सहभागी थिए। बमबहादुरले सो षड्यन्त्रको भण्डाफोर गरे। त्यो कुरा प्रमाणित भएकोले भारत इलाहावादको जेल-चलान गरि तीन जनालाई सजाय गरियो।[१२]
  4. वि.सं. १९०८ पुषमा भोटुसिंह बस्न्यातले जंगबहादुर र उनका भाइहरूलाई एकै चिहान पार्ने षड्यन्त्र बनाएका थिए। सो षड्यन्त्रको पोल खुल्दा बस्न्यात सहित तीन जनालाई औलो क्षेत्र चितौनमा पठाई खेती गराए।[१३]

सन्तान[सम्पादन गर्ने]

ज्वाइँ गजराजसिंह थापा र छोरी बदनकुमारी

उनका १३ छोराहरू र २० छोरीहरू थिए; [१४]

  1. भीम प्रताप जङ्ग राणा
  2. जगतजङ्ग राणा
  3. जीतजङ्ग राणा
  4. पद्म जङ्ग राणा
  5. बबर जङ्ग राणा
  6. रणवीर जङ्ग राणा

त्यस्तै जेठी छोरी बदन कुमारीको विवाह कर्णेल गजराज सिंह थापासँग भएको थियो । ३ छोरीहरूको विवाह युवराज त्रैलोक्य विक्रम शाहसँग भएको थियो । केहीको बझाङी राजा विक्रम बहादुर सिंह र युवराज धीरेन्द्र र नरेन्द्रसँग भएको थियो ।

भारतीय सेनाका कमाण्डिङ कर्णेल रणयोद्धा जङ्ग राणा, जङ्गबहादुरका वंशज

रङ्गमन्च[सम्पादन गर्ने]

चलचित्र बसन्ती

चलचित्र सेतो बाघ

मृत्यु[सम्पादन गर्ने]

वि.सं. १९३३ मा श्री ३ जंगबहादुरलाई Prince of Wales सँग नेपालाएका Dr. Fayrer ले मुटुनजिक बोसो जमेको हुँदा त्यो क्रम बढ्दै गए छिटै मृत्यु हुन सक्ने भविष्यवाणी गरेका थिए।

त्यही साल फागुन १३ गते रगत बान्ता र झाडा भएर आधा रातमा जेलाई पनि सेतो देख्ने भैइ पत्थरघट्टा बागमती नदि तटमा श्री ३ जंगबहादुरले प्राण विसर्जन गरे। उनीसँग उनका तीन रानी हिरण्यगर्भकुमारी, पुतलीनानी र मिश्री महारानी सति गए । हिरण्यकुमारीले टोपी, पुतलीनानीले लबेदा र मिश्री महारानीले जुत्तासँग बेग्लाबेग्लै चितामा जलेर जङ्गबहादुरका नाममा सति गए।

दागबत्ती दिने काममा पद्मजङ राणाले गरेका थिए।[१५] फागुन १६ गते दाहसंस्कार भयो।[१६]

श्राद्ध[सम्पादन गर्ने]

हरेक वर्ष फाल्गुण शुक्लद्वादशी र सोह्रश्राद्धमा समेतगरी दुई पटक जंगबहादुरको श्राद्ध गरिन्छ। जंगको श्राद्ध त्रिपुरेश्वरको कालमोचन घाटस्थित ‘जंग हिरण्य हेम नारायण मन्दिर’ हाताभित्र जंगबहादुर राणाको शालिकको आड सरकारी खर्चमा गरिन्छ। सरकारी खर्चमा देशमा एकजना जंगबहादुरको मात्र श्राद्ध हुने गरेको गुठी संस्थानले गर्छ।

शुरुमा उनको श्राद्ध कौसीतोषखाना नामको सरकारी अड्डाले गर्दथ्यो । २०२० सालपछि भने यो श्राद्ध गुठी संस्थानले गर्न थालेको हो।

सुधारहरू[सम्पादन गर्ने]

प्रशासनिक सुधार[सम्पादन गर्ने]

  • वि.सं. १९०८ फागुन १ मा जंगबहादुरले हनुमानढोका दरबार भित्रको भण्डारखालनेर संसद् भवनको (Parliament House) को निर्माण गरे। त्यस ठाउँमा उनले भारदारी कचहरी पनि आयोजना गर्दथे।[१७]
  • कौसल अड्डा (भारदारी सभा) र जङ्गी तथा निजामती जागिरदारहरूको नाम, थर र दर्जाको अभिलेख राख्न ‘किताबखाना’ अड्डा स्थापना
  • घूस खाने र खुवाउनेहरू दुवैको छानबिन गरी सजायका निम्ति धर्मकचहरीको स्थापना[१८]राणाकालमा जंगबहादुरले भारदारी कौशल र धर्म कचहरी नामक अदालत स्थापना गरेका थिए। उनले १९१० सालमा मुलुकी ऐन जारी गरेका थिए ।
  • मालमोत उठाउन मुखिया ‘चौधरीहरू’ को बन्दोबस्त। आफ्नो क्षेत्रको जग्गा जमीनको मालपोत चौधरीले नउठाए त्यस वापतको पोत उसैले भर्नुपर्ने नियम बसालियो । मालपोत उठाउने काम वापत चौधरीलाई गाउँघरका सानातिना मुद्दामामिलाको छिनोफानो गर्न पाउने अधिकार दिइएको थियो ।[१९][२०]
  • वि.सं १९२४ मा जंगबहादुरले बेलायतको नक्कल गरि आफ्ना रानी र भाइहरुका नारीहरु जम्मा पारी लेडिज कोर्टको स्थापना गरे। त्यहाँ सबैले पालैपालो बोल्ने मौका पाउँथे। तर त्यसै साल अनिकाल परेकोले त्यो लेडिज कोर्टको त्यति महत्व नेपालीले बुझेनन्।[२१]
  • १९२४ को अनिकाल, विपत्ति आइपरेका समयमा उपयोग गर्ने गरि कौशीअड्डामा आफ्नो तर्फबाट जंगबहादुरले ११ करोड रुपियाँ जम्मा गरि प्रत्येक जिल्लामा "धर्मभकारी" खडा गर्ने उर्दी पिटाए।[१५]
    वि.स. १९२५ मा जंगबहादुरले भाइ, छोरा, भतिजा, भारदार जंगी, निजामती, गुरु, पुरोहित, सन्त, महन्त, साहस–महाजन, भलाद्मी, रैती, दुनियाँ सकललाई जम्मा गराउनका लागि ठाउँ ठाउँमा सूचना टाँस गरे, इस्तिहार जारी गरे, ढ्याङ्ग्रो पिटाए र टुँडिखेलको ऐतिहासिक खरीको रुखको चौतारामुनि ठूलो भेला गराए। उक्त जनभेलालाई सम्बोधन गर्दै जंगबहादुरले भनेका थिए, ‘देशमा संकटकालीन अवस्था आई परेमा, दैवी प्रकोप परेमा मात्र राष्ट्रको ढुकुटी (कौसी तोखाखाना)को प्रयोग गर्नु अन्यथा नगर्नू, बरु पछि हुने शासकले यस ढुकुटीमा थप गर्दै जानू। मैले आजका मितिमा यो ढुकुटीमा जम्मा ११ करोड रूपैयाँ राखिदिएको छु भन्दै सार्वजनिक घोषणा गरे।

कानुनी सुधार[सम्पादन गर्ने]

  • मुलुकी ऐन जारी
  • अङ्ग भङ्ग गर्ने कानुन अन्त्य
  • ‘बोक्सी’ को आरोप लगाउने रुढिवादी पक्षधरहरूलाई दण्ड सजायको व्यवस्था

सामाजिक-आर्थिक सुधार[सम्पादन गर्ने]

  • गिद्धेप्रेसको स्थापना
  • जनगणना जसमा ५२ लाखको आँकडा निस्किएको थियो ।
  • पहाड, मधेश र दुर्गम भेगमा हुलाकको बन्दोबस्त
  • वैद्यखानाको विस्तार[२२]
  • बिफर जस्तो घातक रोग विरुद्ध लड्न खोप लगाउने प्रणाली
    उनले १९०६ मा नै बिफर विरुद्ध खोप लगाउने योजना गरे। राज्यभरि नै खोप लगाउने योजनासहित सबैतिर कर्मचारी पठाए। त्यति वेला यो रोग देवीदेउता रिसाएर लागेको भनिन्थ्यो। त्यही रुढिवादी विश्वासका कारण पहाडतिरका जनताले खोप कार्यक्रमको घोर विरोध गरेछन्। तर, श्री ३ जङ्गले कार्यक्रम सफल नै गराए। धेरै प्रयासपछि नेपालबाट सन् १९७७ (२०३२ साल) मा उन्मूलन भयो। [२३]
  • १९२३ सालमा ठाउँठाउँमा धर्मभकारी खडा गराएर अन्न जम्मा गर्ने प्रचलन, रशद गोदाम अड्डा (हालको नेपाल खाद्य संस्थान)को स्थापना[२४] । वि.सं. १९२६ मा काठमाडौंमा भयंकर अनिकाल पर्दा सरकारले तराईबाट तुरुन्तै चामल झिकाई रु.१ को चार पाथीको दरले बिक्री गर्‍यो । धर्मभकारीका लागि अन्न जोहो गर्न मालपोत लिंदा आधा नगद र आधा जिन्सी लिने गरिएको थियो । यो काम गर्न तराईमा जमीनदार चौधरी र पटवारीलाई, पहाडतर्फ थरी, मुखिया, जिम्मावाललाई तोकिन्थ्यो ।
  • वन संरक्षणका लागि ‘काठमाल’ अड्डा खोली रूख काट्नेहरूलाई सजाय दिने व्यवस्था
  • इलाम चिया खेतिको सुरुवात[२५][२६]
इलाममा राखिएको बोर्ड

रक्षा क्षेत्र सुधार[सम्पादन गर्ने]

  • नेपाल राज्यको नापी गराई नक्शा सम्पन्न
  • जंगी अड्डाको स्थापना[२७]
  • पहिलोपटक नेपालमै तोप कारखाना स्थापित
  • देशको अन्तर्राष्ट्रिय सीमा छुट्याउन जङ्गबहादुरले सन् १८६० को अक्टोबरदेखि एक–एक माइलमा सीमास्तम्भ राख्ने कार्यारम्भ गरे, जसलाई जङ्गे पिलरका रूपमा पनि चिनिन्छ ।

नेपालको शैक्षिक विकासमा जंगबहादुर[सम्पादन गर्ने]

दरबार हाई स्कुल

नेपालमा परम्परागत संस्कृत र बौद्ध शिक्षाको प्रचलन रही रहेको बेला वि.सं. १९१० मा दरबारस्कुलको स्थापनासँगै नेपालमा अङ्ग्रेजी शिक्षा प्रणालीको सुरुआत भएको थियो ।[२८] राणाकालको १०४ वर्ष नै यस्तो रहृयो जब कुनै न कुनै रूपमा नेपालले उच्च शिक्षा मात्र होइन पाश्चात्य शिक्षाको पनि जग हाल्न सक्यो। राणा शासनका संस्थापक एवं प्रथम राणा प्रधानमन्त्री र कास्की तथा लमजुङका श्री ३ महाराज जंगबहादुर कुँवर राणाजी नै यस्ता थिए जसले नेपालमा पाश्चात्य शिक्षाको जग बसाले। ई.१८५० मा एसियाकै पहिलो प्रधानमन्त्रीका रूपमा विट्रेनको भ्रमणमा पुगेका जंगबहादुरले वि्रटिश साम्राज्यले गर्न सकेको विश्व विजय र प्रगतिको पछाडि उसको शैक्षिक जागरण नै कारक रहेको हृदयङ्गम गरी आफ्ना छोराहरूमा पनि त्यस्तो शिक्षा दिन सकियोस् भन्ने हेतुले नै नेपालमा पाश्चात्य शिक्षाको जग बसालेका थिए।

जंगबहादुरको तस्वीर

प्रारम्भमा जंगबहादुरकै गोल बैठकमा यो पाश्चात्य शिक्षाको श्री गणेश भएको कारण पछिबाट नेपालको पाश्चात्य ढर्राको माध्यमिक शिक्षण संस्थाको प्रथम नाम नै 'दरबार हाइस्कूल' पर्न गयो। तीनताका राणा प्रधानमन्त्री जंगबहादुरको निवास थापाथलीमा थियो र 'थापाथली दरवार' कहिन्थ्यो। सोही दरबारमा रहेको उनको भव्य गोलबैठकमा अङ्ग्रेजी शिक्षक मास्टर क्यानिंङले उनका छोराहरूलाई पाश्चात्य शिक्षा दिन थालेपछि विधिवत नेपालमा अङ्ग्रेजी शिक्षाको जग बस्यो। यो वि.सं. १९९१ सालको कुरा थियो। शुरुका जंगबहादुरका छोराहरूले मात्र पढ्ने यस गोलबैठक शिक्षामा क्रमशः उनका भाइ, भतिजाहरू पनि संलग्न हुन थाले। त्यसैगरी क्रमशः दरबारिया भाइ भारदारका छोराहरूले पनि यसमा पढ्ने छुट पाउँदै गए। अन्ततः द्वितीय राणा प्रधानमन्त्री रणोद्विपसिंह का पालामा वि.सं. १९४८ मा उक्त गोल बैठकमा हुने पाश्चात्य पढाइ कार्यका लागि रानी पोखरीको पश्चिमतर्फ एक पृथक भवन बनाई उक्त पठनपाठन कार्य त्यही स्थानान्तरण गरेपछि नै नेपालमा औपचारिक ढङ्गले माध्यमिक स्तरको पाश्चात्य शिक्षाको प्रादुर्भाव हुन सकेको हो।

परराष्ट्र नीति[सम्पादन गर्ने]

जंगबहादुर कुंंवर एकछत्र शासन गर्ने सर्वेसर्वा प्राइमिनिष्टर भएर चम्किए पछि नेपालको परराष्ट्र नीति पनि बदलियो । जंगबहादुरले "अंग्रेजसँग जुध्ने पनि होइन, निहुरिने पनि होइन" भन्ने द्वैध नीति लिए ।

श्री ३ जङ्ग अङ्ग्रेजका समर्थक थिए। तर काठमाडौं उपत्यकाभित्र रहेका रेसिडेन्ट ( आवासीय दूत)लाई स्वेच्छापूर्वक घुम्न र नेपालीहरूलाई रेसिडेन्टभित्र प्रवेश गर्न सरकारी अनुमति अनिवार्य रूपमा लिनुपर्ने व्यवस्था जङ्गबहादुरले गरेका थिए।

अवधकी बेगम हजरत महल नेपालमा शरण मिलेको थियो।[२९][३०]

भोटलाई लडाइँमा पराजित गरि थापाथली सन्धि गरे।

अर्थ नीति[सम्पादन गर्ने]

जङ्गबहादुरले नेपालको धन विदेशमा लान वा विदेशी बैंकमा राख्न सक्त मनाही गरेका थिए । जहिले पनि धनबल, जनबल विदेशिनबाट रोकिराख्नु पर्छ । वास्तवमा आफ्नाे जनशक्ति, आर्थिक शत्ति विदेशियो भने देश कमजोर हुने उनको बुझाइ थियो । आफूलाई केही पर्दा असहाय होइन्छ भन्ने अर्को दृढ विश्वास थियो । सरकारले धनसम्पत्ति विदेशी बैंकमा राख्नु हुँदैन, धनीमानी जनहरूले पनि विदेशमा पैसा लानु, राख्नु हुँदैन भन्थे । अघि राजा रणबहादुर शाहले धर्म गरेर गुठी जग्गा राखेका रहेछन्, त्यो गुठी जग्गा हिनामिना भएछ । नेपाल सरकारले ब्रिटिस सरकारसँग अर्दाश गरेछ । ब्रिटिस सरकारले तिम्रो देशको जग्गाजमिन तिम्रो खुस हुन्छ, हाम्रो देशको जमिनको हाम्रो खुस हुन्छ भनेपछि नेपाल सरकार नाजवाफ भएछ । धर्मकर्म गर्नुपरे, गुठी राख्नुपरे आफ्नै देशमा गर्नु, आफ्नै देशमा राख्नु भनेर जङ्गबहादुरले त ऐननै बनाएका थिए ।

जङ्गबहादुरले देशलाई बलियो समृद्ध बनाउने जनतालाई सुखी बनाउने भनेर नेपाली जनताहरूलाई ब्रिटिस रेजिमेन्टमा भर्ना हुन रोके, नेपालको र नेपालीको नगद धन विदेश लान दिएनन् । धर्म गर्न विदेशमा किन ? त्यसका लागि धन विदेशमा लानुपर्‍यो ? आफ्नै देशमा धर्मकर्म गर्नू, गुठी राख्नू, सदावर्त चलाउनू, देशमा गरेको धर्मकीर्ति दिगो हुन्छ, सन्तान–दरसन्तानसम्म चल्छ भनेर ऐन बनाए । परन्तु उनका यी ऐन–नियम उनका पालाभरि मात्र चले, रहे । [३१]

मन्दिर[सम्पादन गर्ने]

कालमोचन मन्दिरमा रहेको श्री ३ जङ्गको शालिक

श्री ३ जंगले मन्दिर र गुम्बाहरूको मर्मत र आवश्यक परेको ठाउँमा जीर्णोद्धार पनि गराए । पशुपति मृगस्थलीमा विश्वरूपको विशाल मूर्तिको साथै मन्दिर स्थापना गराए । वागमती नदीको तीरमा कालमोचनदेखि पंचायनसम्म घाट समेत बनाउन लगाए ।

  • कालमोचन मन्दिर
कालमोचन मन्दिर

गोत्र हत्या र अन्य नरसंहारको पापमोचन गर्न जंगबहादुरले काठमाडौंको थापाथलीमा कालमोचन मन्दिर र घाट निर्माण गर्न लगाएका थिए ।

कालमोचन परिसरमै लक्ष्मी– नारायणको मन्दिर बनाए । कालमोचन घाट परिसरमा दुईतले मन्दिर छ । लक्ष्मी–नारायणको मन्दिर भए पनि यसको खास नाम ‘जंग–हिरण्य–हेम मन्दिर हो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री श्री ३ जंगबहादुरले १ सय ४५ वर्षअघि आफू, आफ्नी रानी र छोराको नाममा यो मन्दिर बनाएका थिए । जंगबहादुरले आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणतिर यही मन्दिरमा आएर धार्मिक अनुष्ठान गरेका इतिहास थिए। [३२] वरिपरि चारवटा नारायणको मठ राखेर अगाडिपट्टि अग्लो स्तम्भमा आफ्नै शालिक खडा गरे । जंगबहादुरको स्तम्भमा विसं १९३१ सालमा खोपिएको शिलालेख देख्न सकिन्छ । ढुंगाको कछुवामाथि रहेको ढुंगाकै १५ फिट अग्लो स्तम्भमाथि जंगबहादुरको पूर्णकदको शालिक छ । कालमोचनमा दशनामी सन्यासी अखडा बैरागी अखडा उदासी अखडा गरी तीन अखडा छन् । ती अखडामा छुट्टाछुट्टै सम्प्रदायका बाबाहरु र छुट्टै संस्कार हुन्छ । विभिन्न ठाउँबाट आएका साधुसन्तका लागि लक्षित गरी राणाले निर्माण गरेका थिए।

  • जंग–हिरण्य–हेमेश्वर मन्दिर (नरबेश्वर )
  • जंग–हिरण्य–हेमनारायण मन्दिर
  • गोपाल मन्दिर
  • नाथ अखडा
  • पान्चायन
  • जंग नन्देश्वर शिव मन्दिर
  • तीन शिवालय (दीप मुक्तेश्वर, नन्द मुक्तेश्वर, जगन्नन मुक्तेश्वर) [३३]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. नेपालको तथ्य इतिहास राजाराम सुवेदी पृष्ठ २३५
  2. प्रा. डा. राजाराम सुवेदी (फागुन २०६१), नेपालको तथ्य इतिहास, साझा प्रकाशन, पृ: २३५, आइएसबिएन 99933-2-406-X 
  3. नेपालको तथ्य इतिहास:राजाराम सुवेदी पृष्ठ २३७
  4. प्रा. डा. राजाराम सुवेदी (फागुन २०६१), नेपालको तथ्य इतिहास, साझा प्रकाशन, पृ: २२६-२२७, आइएसबिएन 99933-2-406-X 
  5. पुरूषोत्तमशमशेर जबरा, श्री ३ हरूको तथ्यवृतान्त
  6. जंगबहादुरको द्वैधनीति
  7. मुलुकी ऐन १९१०
  8. Rana, Pramod Shumsher (२००९), Ranashasanko Britanta, Kathmandu: Pairavi Book House, पृ: 31, 32, 44, आइएसबिएन 11146-30-72-5 |isbn= मान जाँच (सहायता) 
  9. जंगबहादुरको जीवन यात्रा लेखक: पद्मजंग राणा अनुवादक :रामबहादुर पहाडी
  10. बुद्धिनारायण श्रेष्ठ
  11. नेपालको तथ्य इतिहास राजाराम सुवेदी पृष्ठ २३८
  12. प्रा. डा. राजाराम सुवेदी (फागुन २०६१), नेपालको तथ्य इतिहास, साझा प्रकाशन, पृ: २३८-२३९, आइएसबिएन 99933-2-406-X 
  13. प्रा. डा. राजाराम सुवेदी (फागुन २०६१), नेपालको तथ्य इतिहास, साझा प्रकाशन, पृ: २३९, आइएसबिएन 99933-2-406-X 
  14. http://www.royalark.net/Nepal/lamb3.htm
  15. १५.० १५.१ नेपालको तथ्य इतिहास राजाराम सुवेदी पृष्ठ २४१
  16. प्रा. डा. राजाराम सुवेदी (फागुन २०६१), नेपालको तथ्य इतिहास, साझा प्रकाशन, पृ: २४२, आइएसबिएन 99933-2-406-X 
  17. प्रा. डा. राजाराम सुवेदी (फागुन २०६१), नेपालको तथ्य इतिहास, साझा प्रकाशन, पृ: २३९, आइएसबिएन 99933-2-406-X 
  18. नेपालको न्यायिक विकासक्रमबारे
  19. जंगबहादुरको उज्याला पाटा
  20. जङ्गबहादुरले के गरे, ‘यी’ नेता के गर्दै छन् ?
  21. नेपालको तथ्य इतिहास राजाराम सुवेदी पृष्ठ २४१
  22. [https://www.nepjol.info/index.php/JMMIHS/article/view/19182/15689 History of Pharmaceutical Development in Nepal Dharma Prasad Khanal M Pharm PhD]
  23. बिफरको महामारी: देवी खुशी पार्न चक्कुले घाउ पारिन्थ्यो:भैरव रिसाल
  24. नेपाल खाद्य तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ऐतिहासिक पृष्ठभुमि
  25. नेपालमा चिया खेतीको इतिहास यस्तो छ
  26. चिया खेती म्यानुअल
  27. Military and Democracy in Nepal page 103
  28. नेपाल सरकार शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय नेपालमा शिक्षा विकासका केही तथ्यहरू ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
  29. Hibbert (1980); pp. 386–387
  30. Krishna, Sharmila (११ जुन २००२), "Far from the madding crowd she lies, forlorn & forgotten", The Indian Express - LUCKNOW, अन्तिम पहुँच ३ सेप्टेम्बर २०१३ 
  31. नेपाल, ज्ञानमणि, "अनि जनबल र धनबल विदेशियो", कान्तिपुर 
  32. [१]
  33. कालमोचनघाट र आसपासका मठ, मन्दिर एवं सत्तलहरू

[[