शुकदेव

शुकदेव
परीक्षित र ऋषिहरूलाई प्रवचन दिँदै शुकदेव
व्यक्तिगत जानकारी
परिवार	अभिभावकहरू वेदव्यास (पिता) वाटिका (माता) घृताची (माता) (केही विवरण अनुसार)
जीवनसाथी	ब्रह्मचारी पिभरी (केही पुराण अनुसार)
बच्चा	छोराहरू कृष्ण शम्भु गौर प्रभु छोरीहरू कृत्ति
आफन्त	धृतराष्ट्र, पाण्डु, विदुर (सौतेनी दाजुभाइहरू)

शुक वा शुकदेव हिन्दु धर्मका एक ऋषि हुन्। उनी ऋषि व्यासका छोरा र हिन्दु धर्मग्रन्थ भागवत पुराणका मुख्य कथावाचक हुन्। भागवत पुराणको अधिकांश भाग शुकदेवले राजा परीक्षितलाई उनको अन्तिम दिनहरूमा सुनाएको कथामा आधारित छ। शुकदेवलाई एक सन्न्यासीको रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले मोक्ष (मुक्ति) को खोजीमा संसारको त्याग गरेका थिए र धेरै विवरणहरूका अनुसार उनले मोक्ष प्राप्त गरेका थिए।

पौराणिक कथाहरू

जन्म

हिन्दु महाकाव्य महाभारतका अनुसार, व्यासको एक सय वर्षको कठोर तपस्यापछि शुकको उत्पत्ति आगोको लौरोबाट भएको थियो। उनी आफ्ना पिता जस्तै जन्मजात तपस्वी शक्ति र वेदहरूको ज्ञानका साथ जन्मिएका थिए। स्कन्द पुराणका अनुसार, व्यासकी पत्नी वाटिका (पिञ्जला) थिइन्, जो जाबालि ऋषिकी छोरी थिइन्। उनीहरूको मिलनबाट एक पुत्रको जन्म हुन्छ, जसले सुनेका सबै कुरा दोहोर्याउने गर्थे, त्यसैले उनको नाम 'शुक' (शाब्दिक अर्थ: सुगा) राखिन्छ।

देवीभागवत पुराण लगायत अन्य ग्रन्थहरूले पनि शुकको जन्मको वर्णन गरेका छन्, तर केही भिन्नताका रहेको छ। व्यास एक उत्तराधिकारीको इच्छामा थिए, जब घृताची नामकी एक अप्सरा सुन्दर सुगाको रूपमा उनीसामु उड्छिन्। व्यासमा कामवासना जागृत हुन्छ र उनको वीर्य केही दाउरामा खस्छ, जसबाट एक पुत्रको विकास हुन्छ। सुगा (शुक) को भूमिकाका कारण उनको नाम शुक राखिएको यस विवरणमा उल्लेख छ।

अन्य धर्मग्रन्थहरूमा अलि फरक कथा छ। एकदिन भगवान शिवले आफ्नी पत्नी पार्वतीको आग्रहमा अमरत्वको रहस्य (अमरकथा) सुनाउने तयारी गरेका हुन्छन्। उनले वरिपरिका सबै प्राणीहरूलाई त्यहाँबाट जान आदेश दिन्छन्। शिवले आँखा चिम्लेर पार्वतीलाई आफू सुन्दैछु भन्ने सङ्केत दिन 'हुँ-हुँ' आवाज निकाल्न भन्छन्। ठ्याक्कै त्यही समयमा एउटा सुगाको फुलबाट बच्चा जन्मिन्छ र त्यो ईश्वरीय संवादको श्रोता बन्छ। शिवले कथा सुनाउन थाल्छन् तर कथाको बीचमै पार्वती निदाउँछिन्। शिवले कथा जारी राखून् भनेर पार्वतीको सट्टा सुगाले भने आवाज निकालिरहन्छ। रहस्य पूर्ण रूपमा प्रकट गरिसकेपछि शिवले पार्वती निदाइरहेको पाउँछन् र कोही अरूले यो कुरा सुनेको महसुस गर्छन्। उनले सुगालाई देख्छन् र मार्नका लागि पछ्याउँछन्। त्यो सानो सुगा नजिकैको जङ्गलमा उड्छ र व्यासकी पत्नीले हाई काढिरहेका बेला उनको मुखबाट गर्भमा प्रवेश गर्छ। शिव त्यहाँ पुगेर सुगा बाहिर निस्कियोस् भन्ने चाहन्छन्, तर व्यासले यदि उसले साच्चै अमरत्वको रहस्य थाहा पाएको छ भने उसलाई मारेर केही फाइदा नहुने भन्दै शिवलाई सम्झाउँछन्। त्यसपछि व्यासले सुगालाई बाहिर आउन आग्रह गर्छन् तर उसले बाहिर आएमा व्यासको पुत्र भनिने र आफू कुनै पनि माया वा मोहमा पर्न नचाहेको भन्दै अस्वीकार गर्छ। यो क्रम १२ वर्षसम्म चल्छ र व्यासकी पत्नीले १२ वर्षसम्म गर्भको पीडा सहनुपर्छ। व्यासले भगवान विष्णुलाई प्रार्थना गर्छन्। पृथ्वीमा कृष्णको रूपमा रहेका विष्णु त्यहाँ आएर सुगालाई कसैले नमार्ने र उनी मायाबाट मुक्त भई मोक्षको अधिकारी हुने आश्वासन दिन्छन्। त्यसपछि सुगा मानव रूपमा बाहिर निस्किन्छ र उसको नाम "शुक" राखिन्छ।

जीवन

जब शुकदेव आए, नदीमा अर्ध-नग्न अवस्थामा नुहाइरहेका अप्सराहरूले कुनै वास्ता गरेनन्; तर जब व्यास आए उनीहरूले हतार-हतार लुगा लगाए। शुकदेवको मन स्फटिक जस्तै शुद्ध थियो।

महाभारतका अनुसार, व्यासले शुकदेवलाई प्रशिक्षणका लागि राजा जनककहाँ पठाएका थिए, जसलाई 'जीवन्मुक्त' मानिन्थ्यो। शुकले देवगुरु बृहस्पति र व्याससँग अध्ययन गरेका थिए। शुकले जनकलाई मुक्तिको मार्गबारे सोध्दा जनकले चार आश्रम (गृहस्थ आश्रमसहित) को परम्परागत पालना गर्न सुझाव दिन्छन्। गृहस्थ जीवनप्रति अनिच्छा व्यक्त गर्दै शुकले यसको आवश्यकतामाथि प्रश्न गर्छन्। शुकको उच्च आध्यात्मिक अवस्था देखेर जनकले उनको हकमा गृहस्थ आश्रमको आवश्यकता नरहेको बताउँछन्।

शुकदेवले आध्यात्मिक प्राप्तिमा आफ्ना पितालाई पनि उछिनेको कथाहरू छन्। एक पटक आफ्ना छोरालाई पछ्याउँदै जाँदा व्यासले नुहाइरहेका अप्सराहरूको समूह भेट्छन्। शुकदेव यति शुद्ध थिए कि उनी नाङ्गै हिँडिरहँदा पनि अप्सराहरूले वास्ता गर्दैनन्, तर व्यासलाई देख्नेबित्तिकै उनीहरूले आफूलाई ढाक्छन्। शुकदेवलाई कतिपय अवस्थामा देहको चेतना नभएका कारण नाङ्गै घुमिरहेको रूपमा पनि चित्रण गरिन्छ।

मृत्यु

शुकदेवले कुरु राजा परीक्षितलाई संक्षिप्त रूपमा भागवत पुराण सुनाएका थिए, जसको श्रापका कारण सात दिनपछि मृत्यु हुने निश्चित थियो।

शुकाचारी भन्ने ठाउँलाई शुकदेवको गुफा मानिन्छ, जहाँ स्थानीय परम्परा अनुसार उनी गुफाको ढुङ्गामा विलिन भएका थिए। संस्कृतमा शुकको अर्थ सुगा हुने र त्यस क्षेत्रमा धेरै सुगा पाइने हुनाले यस ठाउँको नाम शुकाचारी (सुगाहरूको निवास) रहन गएको हो।